Тошкент тиббиёт академияси патологик анатомия кафедраси. Бронхит касаллиги


УТКИР ВА СУРУНКАЛИ БРОНХИТ

УТКИР ВА СУРУНКАЛИ БРОНХИТ УТКИР БРОНХИТ Тарифи. Бронхитлар - бронх деворининг яллигланиш жараёни. Таркалиши. Хасталик нафас аъзолари касалликлари орасида энг кўп учрайди(2 фоиздан 20 фоизгача), эркаклар аёлларга нисбатан 2-3 марта кўпрок касалланадилар. Таснифи. Бронхитлар кечиши вақтига қараб 2 турга бўлинади: ўткир ва сурункали; ўткир бронхитлар 30 кунгача давом этади, сурункали тури эса икки йил мобайнида узлуксиз 3 ой ва ундан кўп вақт кузатилади. Бронхитлар яна бирламчи ва иккиламчи бўлиши мумкин: бирламчи бронхитларда яллигланиш жараёни бронхларда кечади ва бошқа система касалликларига боғлиқ бўлмайди; иккиламчи бронхитлар эса хамрох касалликлар (грипп, кўкйўтал, қизамиқ, ўпка сили ва юрак касалликлари) натижасида вужудга келади, кўпинча сегментар бўлади. Шикастланиш майдони хажмига нисбатан ёйилган (диффузли) ва чегараланган (сегментар) бронхитлар фаркланади. Зарарланиш чуқурлигига қараб: юзаки (саёз) - эндобронхит, бунда паталогик жараён бронхнинг шиллиқ қаватида чегараланган ҳолда жойлашади; чуқур - панбронхит-яллиғланиш жараёни бронх деворининг ҳамма қаватини қоплайди. Яллиғланиш суюқлигининг табиатига (ҳарактерига) қараб, бронхитлар: катарал, шиллиқ-йирингли, фибринсимон, қонли ва некрозли турларига ажратиладилар. Этиологияси бўйича: бактерияли (кўпинча полиморфли - коклар аралашмаси), вирусли (қизамиқ, кўкйўтал ва бошқа касалликлар вирусининг бевосита бронхларга таъсири билан боғлиқ), заҳарли (кимъё моддалари таъсирида), чанглар (ўсимлик, маъдан ва бошқа чанглар), ҳароратли (юқори ва паст ҳарорат, радиоактив нур энергияси таъсирида) турларга бўлинади. Ўткир бронхит - бронх деворларининг ўткир яллиғла ниш жараёни бўлиб, ўткир кечиши ва диффузли тарьқали ши билан ифодаланади. Этиологияси: Вируслар - грипп, кўкйўтал, қизамиқ, аденовирус лар ва бошқалар. Бактериялар - стрептокок стафилакок, пневмакок ва Фридлендр таёқчаси. Физикавий ва кимъёвий жараёнлар - совуқ ва иссиқ ҳаво, чанг, заҳарли газлар, дори воситалари. Мойил омиллар: совқотиш, тамаки чекиш, алкоголни суиистимол қилиш, касб-корига алогқадор зарарли омиллар (сульфид ва нитрат кислата, фосген, хлор буғларидан нафас олиш) таъсири, юқори нафас йўлларида инфекция ўчоғининг мавжудлиги (синусит, гайморит), бурун билан нафас олишнинг бузулиши, кўкрак қафаси шаклининг ўзгариши (қийшиқланиши). Патогенези. Зарарловчи омиллар трахея ва бронхларга ҳаво (аэроген), қон (гематоген) ва лимфа йўллари (лимфоген) орқали ўтади. Бронхларнинг ўткир яллиғланиши баъзида бронхлар йўлининг торайиши - шишли яллиғланиш ёки бронхларнинг таъсиротга жавобан спастик қисқариши билан кузатилади. Баъзи холларда организм бирор таъсирга жуда сезгир бўлиб қолган кишиларда ўткир бронхит аллергик касалликларга ўхшаш намоён бўлади (астмали бронхит, вазомоторли ринит, эозинофилли катар ва бошқалар). Бронхитларнинг бу турлари патогенезида асосан бронхларнинг шиллиқ қавати яллигланиши ўрнига кўпинча артерияли ва венозли қизариш ётади. Патологик анатомияси. Патологик жараён бошланишида бронхлар шиллиқ пардасида қизариш, шиш, турқитлар диапедези билан кечади, кейинчалик киприксимон эпителийни дегенератив ўзгариши содир бўлади ва бронх деворида эрозиялар вужудга келади, бронхитнинг огир кечишида яллиғланиш бронхнинг ҳамма қаватини шикастлайди. Клиник кўриниши. Шикояти - касалликнинг бошланишида умумий беҳоллик, юқори нафас йўлларининг ўткир яллирланишига хос белгилар - томоқ ва тиш суяги атрофида қичишиш ҳиссиёти, тумов, товушнинг бўғилиши безовта қилади. Яллиғланиш бронхларга тарқалгач хансираш, изтиробли дағал қурук; йўтал ёки жуда оз миқдорда қийин ажралувчи сирачсимон (ёпишқоқ.) балғам, баъ зан қонли балгам ажралади. Йўталиш вақтида кўкрак қафасида, аксарият қовурғалараро, тўш суяги орқасида ва қорин мушаклари сохасида оғриқ пайдо бўлади. Касалликнинг 2-3 кунидан балғам ажралиши енгиллашади, йўтал юмшаяди ва аста-секин камаяборади. Ўткир бронхитда одатда ўрта ва йирик бронхлар шика стланади, лекин ёш болаларда ва қарияларда паталогик жараён майда бронхларга ҳам тарқалиши мумкин. Бунда майда бронхларнинг ва бронхиолаларнинг диффузли зарарланиши кузатилади, натижада ҳансираш вужудга келади ва беморнинг умумий аҳволи оғирлашади. Нафас олиш ва юрак уриши тезлашади. Ўчогли бронхитда тана ҳарорати нормал ёки субфебрил, оғир диффузли тури да эса, 38-39° С гача кўтарилиши мумкин. Кўриниши. Ўткир бронхитда беморнинг тана тузилишида ва кўринишида ўзгариш кузатилмайди. Перкуссияда кўкрак қафасида ўзгариш аниқланмайди. Аускультақияда везикуляр ёки кучайган (дағал) везикуляр нафас аниқланади. Бронхларда ёпишқоқ секрет бўлганида ёйилган қуруқ хуштаксимон ёки визиллаган хириллашлар эшитилади, йўталдан сўнг хириллашнинг камайиши кузатилади, кейинчалик кичик ва ўрта пуфакчали жарангсиз нам хириллашлар пайдо бўлиши мумкин. Рентгенда деярлик ўзгариш бўлмайди, агар бемор оғир холатда бўлса, бронх расмининг кучайганлиги кўринади. Қонда ЭЧТ оз миедорда бўлса ҳам тезлашади, лейкоцитлар миқдори кўпайиши ва таёқча ядроли нейтрофилли хужайралар силжиши кузатилади. Балғамни текшириш. Балғам, аксарият шиллиқли, шиллиқ-йирингли, баъзида йирингли ёки қон парчалари билан бўлиши мумкин. Ташқи нафас функқияси - ўпканинг хаётий сиғими ва максимал вентиляцияси 15-20 фоизга камаяди. Кечиши. Ўткир бронхит бир неча кундан 1-2 хафтагача давом этади, лекин йўтал ўртача 3 хафтагача чўзилади. Баъзида зарарли воситаларнинг узоқ вақт таъсирида (чекиш, совқотиш), ҳамда касалликни даволаш ўз вақтида сифатли ўтказилмаса хасталик чўзилиши ёки бронхопневмония ёки сурункали бронхит каби асоратга дучор бўлиши мумкин. Ташхиси. Касаллик юқорида айтилган шикоятлар билан ўткир бошланиши, аускультацияда аввал қуриқ, кейинчалик нам хириллашлар эшитилиши билан тасдиқланади. Қиёсий ташхис ўтказилишида қуйидагиларни аниқлаш керак. Мазкур бронхит мустақил касалликми (бирламчими) ёки бошқа касалликлар (ўпка сили, грипп, терлама) белгиларими? Ҳар вақт аниқ ташхис қўйиш керак (ўткир бронхит, сурункали бронхитнинг қайталанган даври ёки пневмония). Ташҳисни тасдиқлаш учун юқорида кўрсатилган клиник ва лаборатория синамаларидан ташқари ўпкани рентгеноскопия ёки рентгенография қилиш керак. Ҳақиқатда эса ўткир бронхитда бу услубнинг аҳамияти чегаралангандир. Бронх йўлларини яллиғланиш суюқлиги билан тўлдирилиши натижасида ўпка илдизи сояси кучайганлиги кузатилади. Рентген услуби бошқа касалликларни истисно қилиши мумкин. Оқибати. Уткир бронхит асосан тузалиш билан тугайди (якунланади), қарияларда ва ёш болаларда, бронхиолит ривожланганда, зотилжам (пневмония) қўшилганда касаллик тақдири хафли бўлиши мумкин, баъзи холларда ўткир бронхит сурункали бронхитга ўтиши ва пневмосклероз ривожланишига олиб келиши кузатилади. Давоси. Касалликнинг биринчи кунлари беморни ярим ўринкўрпа холатида даволаш қоида тусига кирган. Кўплаб суюқлик, асосан ишқорий маъдан сувлар ичиш тавсия к;илинади. Тамаки чекиш умуман тақиқланади. Касалликнинг белгиларига қарши муолажа буюрилади. Ҳароратни туширувчи ва оғрикни қолдирувчи во ситалар -парақетамол 0,2г дан кунига 3 марта, анал гин 0,5 дан 3 махал, аскорбин кислотаси 0,3 дан 3 ма хал овқатдан кейин к;абул қилиш мўлжалланган. ҚУРУҚ йўталга қарши - 0,015г кодеин билан 0,3г на трий гидрокарбанат аралашмаси, либексин 2 таблет кадан, тусупрекс ва глаувент 1 таблеткадан кунига 3 4 марта ичилади, фалимент ва викс - 1 таблеткадан 5 6 марта тил остига қўйилади. Балғам ажралишини кучайтириш учун термопсис ва алтей дамламаси, 3%ли калий йод эритмасидан 1 ош кошиққан 4 маҳал, бромгексин таблеткасидан 1 дона дан кунига 4 махал; бронх йўли торайганда 0,25г эуфиллин таблеткасидан 2-3 марта, 20-30 томчи солутанни бир кунда 3 марта овқатдан кейин қабул қилишлик тавсия қилинади. Физиотерапия. Касалликни комплекс даволашда физиотерапия муолажалари кенг кўлланилади. Беморга уй шароитида чалғитувчи воситалардан кўкрак қафасига банка, хантал (горчичник), иситувчи компреслар, оёққа иссиқ ванналар тавсия қмлинади. Ёпишқок; балғамни юмшатиш учун йод эритмалари (0,5%ли калий йодид) ёки балғамни юмшатувчи (мукалтин) сифатида таъсир қилувчи (20%ли мукотиста - ацетилцистин эритмасидан,) ҳамда протеофибринолитик ферментлар - трипсин (10-15мг), химотрипсин (5-10мг), панкреатин (0,25-0,5г) буфер эритмалари аэрозолларидан фойдаланилади. Кўкрак қафасини солюкс ва Минин лампаси, ҳамда инфранур билан тўш ва кукрак оралиқ сохасига 20-25 дақиқа давомида кунига 1-2 марта нурлантириш тавсия қилинади. Бронхлар тиришишида (бронхспазмда) бронхолитиклар билан тўлдирилган чўнтак инголяторларидан (астмопент, беродуал, беротек, сальбутамол) ва антигистамин дорилари дан 1 суткада 3-4 марта фойдаланилади. Касалликнинг огир кечадиган турида симптоматик даво 2-3 кун мобойнида самарасиз қолса, беморларга антибиотиклар ва сульфаниламид препаратлари (пенициллин 0,5-1г дан мушак орасига 4 махал, цефоперазин 1,0-2,0 г мушак орасига 2 марта, далоцин-Ц-клиндомицин 150-ЗООмг капсулада огиз оркали 4 марта, бисептол-480 2 таблеткадан 2 марта қабул килиниши тавсия қилинади. Халқ табобати воситалари. Қуруқ йўтални тинчлантирувчилар. Бир ош қошиқ миқдордаги майдаланган ажган устига қайнаб турган 200мл сув қуйилиб, 1 соат давомида турғизиб қўйилади, сузиб олиниб, овқатдан 30 дақиқа илгари 1/4 стакандан 3 махал ичилади. 4 ош қошиқ анжир қоқиси талқонини 2 стакан сутда 5 дакиқа қайнатилади. 1 соат давомида дамлаб қўйилади, қайнатмадан 1/2 стакандан кунига 2-4 марта истеъмол қилинади. Ҳар куни 1-2 чой қошиқ хрен шарбатини шакарга ёки асалга аралаштириб қабул қилинади. 2 ош қошиқ қайнатилган шолгом шарбатини шакарга ёки асалга аралаштириб 2-4 марта ичилади. Турп ёки сабзи шарбатини тенг миқдорда (1:1) сутга қўшиб, 1 ош қошиқдан 6 марта ичилади. 5-6 дона саримсоқ тишчасини янчиб, 1 стакан сутда 5 дақиқа секин қайнатилади ва 1 соат димлаб қуйилади, кунига 5-6 марта ичилади. ЗО г ширинмия илдизи кукуни ва 15г укроб кукунини 60г шакарга аралаштирилади ва 1/2 чой қошшқдан 2 махал ичилади. Катта бошли ош пиёзни қиргичдан ўтқазиб, роз ёғи билан аралаштирилади, сўнгра қоришма уйқудан олдин кўкракка, томоққа сурилади, нахорга 1 ош қошиқни истемол қилинади. 400г қўнғир эман пўстлоғни қайнатилади, 4г аччиқ тошни эритилади ва 60г асал қўшилади ва томоқни ғар-ғар қилиб чайилади. Жунли тўқима сирка, кунга боқар ёғи ва камфора ёғи аралашмаси билан намланади ва кўкракка уйқудан олдин қўйилади. Бўйин орқасига қирғичдан ўтказилган хрен компресси жойлаштирилади. Балгам юмшатувчи ва кўчирувчилар. Бехи уругларини тозалаб, бўшлигига сариёг ва асал қушиб, қасқонда 40 дақиқа дамланади ва тунги уйқу олдидан ҳар куни 1 донадан қайноқ холда истемол қилинади. 1 чой ошиқ гулхайри гули устига 1 стакан қайноқ сув қуйиб 2 соат дамлаб қуйилади, кейин сузиб олинади. Илиқ ҳолда 1 чой ошидан кунига 3 маҳал ичилади. Зиғир уруғларини 1-3 чой қошиқдан кунига 2-3 маҳал илиқ сув ёки сут билан қабул қилинади. Янги сиқиб олинган оқ қандирмоқ (кўка) сувини 1 ош қошиқдан 3 махал ичилади. Турп сувига 2-3 хисса қайнаган сут қўшиб, кечаси ётишдан олдин 1/2 стакандан ичилади. 15г сабзи шарбати докадан ғоз ёғи, сариёг ва асални аралаштириб, аралашманинг 1 ош қошиғини 1 стакан қайноқ сутга солиб 2 махал ичилади. Яллигланишга қарши воситалар. 2 чойқошиқ жўка гули устига 2 стакан қайноқ сув солиб 30 дақиқа дамланади, сузиб олиб, илиқ ҳолда овгқатдан олдин 1/2 стакандан 2-3 марта ичилади. 1 ош қошиқ баргизубнинг қуруқ баргига 1 стакан қайноқ сув солиб 2 соат дамланади, тиндирилади, ов қатдан 20 дақиқа олдин 1ош қошиқдан 4 махал ичилади. Янги узилган бўймадрон барги шарбатидан кунига 2 ош қошиқдан 4 марта ичилади. Уткир бронхит кечиши ва тақдиридан қатъий назар экстрагенитал касаллигига киради. Касаллик бошлангандан сўнг даволанганидан қатий назар хомила пайдо бўлиш олдини олиш зарур. Хомиланинг биринчи чорагида дориларни қабул қилиш тавсия қилинмайди. Бронхит бронхоспазм хуружлари билан огир кечади, агар мазкур хомила 2 ва ундан кейингиси бўлсагина, хомиладорликни тўхтатиш тавсия қилинади. Биринчи хомилада жуда эҳтиётлик талаб этилади. Профилактика - чораларига атроф мухитни тоза сақлаш, ўта совуқ қотишдан сақланиш, тамаки чекмаслик, алкагол ичимликларга ружу қўймаслик керак. Доимий равишда бадан тарбия қилиш, спорт билан шугилланиш орқали организмни чиниқтириш уткир бронхитни олдини олишда мухим аҳамиятга эга. СУРУНКАЛИ БРОНХИТ СУРУНКАЛИ БРОНХИТ - бронхларнинг диффузли, жадаллашувчи яллиғланиши бўлиб, кўпинча ўз вақтида даво қилинмаган ва давоси охиригача олиб борилмаган ўткир бронхитнинг оқибати хисобланади ёки касаллик бошланишидан аста-секин сурункали бронхит кўринишида ривожланади. Тарқалиши. Сурункали бронхит кўп тарқалган касаллик хисобланади. Ҳозирги вақтда саноати ривожланган давлатларнинг ва катта шаҳарнинг 3 фоизидан 10 фоизигача бўлган аҳолиси ушбу паталогик жараён билан зарарланган деб ҳисобланади. Этиологияси. Касалликнинг асосий сабабчиси - бронхитнинг шиллиқ қаватига узоқ вақт давомида салбий таъсир қилувчи омиллар: Тамаки тутуни. Уй ва ишлаб чиқариш жойларида содир бўладиган чанглар ва газлар. Қайталаниб турувчи нафас йўли инфекқияси (респираторли вируслар, пневмококлар, Пфейфер таёкчаси). Касалликнинг вужудга келтирувчи мойил омиллар: Ўпканинг сурункали яллиғланиши ва йирингли жараёни. Юқори нафас йўлларида сурункали инфекция ўчоқлари. Бурундан нафас олишнинг бузилиши. Узоқ муддат совқотиш. Спиртли ичимликларни суйиистемол қилиш. Организм реактивлигининг сусайиб кетиши. Наслнинг маълум даражада салбий тасири.

ok.ru

АСТМА КАСАЛЛИГИНИНГ ДАВОСИ - DAVOLASH

ДИҚҚИНАФАС (АСТМА) КАСАЛЛИГИНИНГ ДАВОСИНафас йўли касалликлари ичида дунёда энг кўп тарқалгани диққинафас (астма) касаллиги ҳисобланади. Бу дардга ҳамма ёшдаги одамлар, ҳатго, чақалоқлар ҳам чалинуши мумкин. Бу касаллик инсон ҳаёти учун хавфли бўлиб, кўп йиллар мобайнида аста-секин шаклланиб боради. Инсоннинг асосий нафас йўли кекирдак бўлиб, у найга ўхшап узунлиги 9-12 см, доираси 2 см.га яқин бўлади. Кекирдак кўндаланг ярим халқа шаклдаги эгилувчан қақирмачокдардан ташкил топган бўлиб, у тоғай деб аталади. Кекирдакнинг пастки қисми иккига бўлиниб, шохчаланиб кетади. Бу шохчалар замонавий (табобатда) тиббиётда бронхит деб аталади.Касалликка чалинган одам кекирдагининг ва бронхитларнинг ички деворларига балғамлар, шилликдар ёпишиб ялиғланади, ҳаво ўтишини қийинлаштиради. Бу ҳол ўз навбатида хуружли йўтални юзага олиб келади. Диққинафас – нафас олишнинг қийинлашуви, бўғилишдир. У оддий йўталишдан бошланиб бора-бора хуружли йўталишга айланади. Балғам чиқаради, томоқ орқали хириллаш, чийиллаш товушлари эшитилади. Беморга ҳаво етишмайди, айниқса, нафас чиқариш қийинлашади, кўкрак қафаси кенгаяди, бўйин, елка томирларига зўр келади. Оғиз, бурун‘қўлларда кўкаришлар пайдо бўлади, кўз катталашади.

Хуруж даврида беморнинг ички аъзолари ҳам қийин аҳволга тушади. Юрак тез уради, қорин шишади, буйрак фаолияти бузилади. Хуруж баъзан 50 дақиқагача давом этади.

Диққинафасга чалинган бсморлар ётиб ухлолмайди. Бу ҳолда унинг умуртқасига оғирлик тушади. Баъзан хуруждан сўнг ҳушдан кетади, томир уришининг бузилиши юзага келади. Хуруж тутганда оёқни ерга осилтириб ўтириш лозим. Уй ҳавоси тоза бўлиши шарт. Акс ҳолда бурунга зўр келиб кучли яллиғланиш юз беради. Томоқ қизариб, ангина катталашиб кегади.

Касаллик кўиинча йилнинг совуқ фаслларида кучаяди. Касалликнинг баъзи турлари наслий бўлиши мумкин. Қуруқ иссиқ мижозли одамлар дардга кам чалинади. Касални даволаш жараёни оғир кечади. Чунки, бу дард «ўжар», «инжиқ»лиги туфайли даволовчидан жиддийликни, матонатли-қаноатли бўлишликни ва фидойиликни талаб қилади.

Диққинафас билан оғриган одам доим ўзини хавф остида сезади, қўрқув босади, нажот истайди. Диққинафас касалининг келиб чиқиш сабабларига кўра бир неча тури бўлиб,бемор қуйидаги нарсалардан сақланади:1.    Уй чангидан (гилам, шолча, кигиз чангларидан) қочиш.2.    Ўсимлик гулининг чанги, ҳидидан қочиш.3.    Полиз маҳсулотларидан, мева-сабзавотлардан ейди.4.    Ҳайвонлардан, қушлардан, овқатдан, сутдан, кана, су- варак ва қалампирдан эҳгиёт бўлади.5.    Дорилардан тийилади.6.    Ишлаб чиқариш ашёлардан, тўқимачилик матолардан қочиш керак.

Ҳатто ғам ташвишларининг кўпайиши ҳам инсои диққинафас қилади.Шунинг учун уй жиҳозларини тез-тез тозалаб туриш, ҳўл латта билан аргиш лозим. Ёстиқлар, парлардан эмас, пахтадан бўлгани яхши. Уйнинг ҳавосини тез-тез алмаштириб туриш лозим. Китобларни ойна жавонларда сақлаш, спиртли ичимликлар ичиш, чекиш шахсий гигиенага эътибор бермаслик, яқин қариндошларнинг бир-бирига қиз олиб; қиз беришлари диққинафас пайдо бўлишига шароит туғдиради.

Диққинафас касаллиги иккига бўлинади: юқумли ва юқмайдиган. Доимийликка ўтган диққинафас касали ҳам бўлади. Унда йўтал ва хуруж бўлмайди. Диққинафас билан касалланиш, шунингдек, шамоллаш билан ҳам кўпинча балғамли бўлади. Биз айни шамоллаш турига тўхтаймиз.

Халқ табобати бу касалликни даволашда кўп асрлик таж- рибага эга ва ҳар қандай кўринишини ҳам даволай олади. Даволаш усуллари хилма-хил ва дори-дармонлари ҳам кўп. Табиб муайян касални ҳар томонлама ўрганиб чиқиб, даволаш усулларидан бирини танлайди ва бу усул мос келадиган дори- дармонлар рўйхатига тушади. Даволаниш жараёнида табиб усулни ҳам, дори-дармонларни ҳам ўзгартириш мумкин.Даволаниш усули:

1.    Йил фаслининг қандай бўлишидан қатъий назар, бемор эрталаб суви қочган ноннинг ҳар бир тишламига асал суртиб истеъмол қилиш, жийда пўстлоғидан ёки наъматакдан 3 маҳал чой қилиб ичиши лозим. Эрталаб иссиқ овқат истеъмол қилиш мумкин эмас.

2.    Тушлик овқат шолғом кўп суюқ овқат бўлгани яхши. Сувиқочган нон, ҳамма мевалар ва сабзавотларни истеъмол қилиш мумкин.    ,

3.    Хамирли суюқ овқатлар, қовурма овқатлар, қази, сут, кабоб, шўр ва аччиқ нарсалар мумкин эмас.

4.    Ширинликлар, қандолатчилик маҳсулотлари, музқаймоқ ва совуқ нарсалар ейилмайди.

5.    Кечки овқат қандай бўлишидан қатъий назар бемор овқат билан бирга бир боғ кўк пиёз ёки саримсоқ пиёз истеъмол қилиши шарт.

6.    Овқатлар, асосан, сувда, буғда пишган ва димламалар бўлсин.

7.    Қатиқ, қаймоқ, сариёғ, творог мумкин.

8.    Касал ичадиган чойлардан бири қайнатилган ўрик суви бўлмоғи керак. Кўк чой, ҳамда чалоп ичиш мумкин.

9.    Совуқ овқатлар, совуқ сувда ювиниш, бош кийимсиз юриш, кўп ухлаш мумкин эмас. Диққинафас касали билан бетобланган одам кунига 4-5 марта енгил овқатлар билан овқатланиши керак. Шунга кўра эрталабки иккинчи чой ичишда сариёғдан ширчой ичиши лозим. Овқат билан ҳар куни, албатта, бир боғ кашнич истеъмол қилиш керак. Суюқ, қуюқ овқатларга нўхат солинган бўлиши мақсадга мувофиқ бўлади. Қуруқ мевалар қаторида ҳар куни 4-5 ёнғоқ истеъмол қилиш шарт.Даволаниш:

1.    Оёқни ҳар куни иссиқ сувда буғлаб, сўнг оёқ тагига кечаси асал суртиб, боғлаб ётиш. Эрталаб оёқ тагини иссиқ ҳўл латта билан артилади.

2.    Ҳар куни иккала кўкракларга, кўкрак ва тиззаларга эри- тилган қора қўчқор думба ёгидан суркаб, ишқалаб едирти- риб, ўралиб ёгилади.

3.    Куз, қиш ва эрта баҳор фасли бўлса, кечаси сандал ичида ётиш керак.

4.    Ёз фасли бўлса, кундузи баданни яланғочлаб, навбат билан олди-орқани қуёшда тоблаб, қорайтириш керак. Ёки офтобда бирон иш қилиш керак. Офтобга чиққанда қагиқ ичиб олиш ва яланғоч баданга доғ қилинган пахта ёғи суртиб олиш лозим.

5.    Қиш фаслида бўлса ҳафтада 2-3 марта исириқ қайнатмасида 40 дақиқа ванна қилйш лозим. Бунинг учун бир боғ исириқни 10 литр сувда 20 дақиқа қайнатиб, суви тугагунча қайга-қайга иситиб ванна қилиш шарт. Куз ва қиш фаслида кечаси ванна қилиш керак.Шу юқорида айтилганлар тўла бажарилса, бемор бу дарддан бутунлай тузалиб кетади.

(Visited 503 times, 1 visits today)

davolash.ru

NAFAS OLISH ORGANLARINING ASOSIY KASALLIKLARI

O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI XALQ  TA'LIMI VAZIRLIGI

A.QODIRIY NOMLI JIZZAX DAVLAT PЕDAGOGIKA INSTITUTI

TABIATSHUNOSLIK FAKUL’TETI

REFERAT

MAVZU: NAFAS OLISH ORGANLARINING ASOSIY KASALLIKLARI

BAJARDI:                                           F.Sattorov

             

Jizzax 2010

Нафас олиш органларининг асосий

касалликлари

РЕЖА:

  1.  Нафас олиш органлари касалликларида учрайдиган симптомлар.
  2.  Юқори нафас йўлларининг ўткир касалликлари.
  3.  Ўткир бронхит сабаби, белгилари, даволаш, шифокоргача шошилинч ёрдам.
  4.  Зотилжам касаллиги, сабаблари, белгилари, даволаш.
  5.  Учоғли зотилжам, профилактикаси.
  6.  Ўпка абцесси, сабаби, белгилари, даволаш.
  7.  Плеврит, сабаби, белгилари, даволаш.
  8.  Бронхиал астма. Бронхиал астма хуружида шифокордан олдинги ёрдам.
  9.  Ўпкадан қон оққанда шошилинч ёрдам.
  10.  Якуний савол, жавоблар.

Таянч тушунчалари:

  1.  Бронхит – бронх шиллиқ пардасининг яллиғланиши.
  2.  Зотилжам – ўпка тўқимасининг яллиғланиши.
  3.  Плеврит – плевра варақларининг яллиғланиши.
  4.  Абсцесс – чегараланган йирингли халта.
  5.  Экссудатив плеврит – плевра бўшлиғига суюқлик тўпланишига айтилади.

Нафас органлари касалликларининг асосий симптомлари йўтал, кўкрак қафасининг оғриши, балғам ташлаш ҳисобланади.

Йўтал – нафас органлари касалликларининг асосий симптомларидан бири ҳисобланади. Йўтал, қуруқ бронхлар ва альвеолалар шиллиқ пардалари шишиб яллиғланганда балғам ажралиши билан ҳўл бўлиши мумкин.

Юқори нафас йўллари касалланганда (ларингит, бронхит) йўтал дағал бўлади, бемор қув-қув йўталади. Ўпканинг йирингли касалликларида жарангдор бўлиши мумкин. Товуш бойламлари яллиғланганда бўғиқ бўлиб қолади.

Касаллик процессига плеврит ҳам тортилганда нафас олганда кўкрак қафаси оғриши эҳтимол. Нервлар оғриши невралгик оғриқ (қовурғалараро невралгия) борлигини кўрсатади. Ҳаракат қилганда (эзилганда, букилганда) оғриқнинг пайдо бўлиши ёки зўрайиши мускулларнинг оғриши (миазит) учун характерлидир.

Хансираш (нафас қисиши) – кислород етишмаслиги (кислород танқислиги) натижасида нафаснинг тезлашишидир. Хансираш экспиратор ва инспиратор бўлиши мумкин. Хансираш асосан нафас йўллари касалликларида, юрак мускули иши етишмовчилигида кузатилади. Экспиратор хансираш – нафас чиқарганда пайдо бўлади, яъни нафас чиқариш қийин бўлади. Бундай нафас қисиши бронхиал астмада, ўпка эмфиземасида кузатилади. Инспиратор хансираш-нафас олганда пайдо бўлади, яъни (товуш бойламлари шишганда ёки сиқилганда) нафас олиш қийин бўлади.

Қаттиқ нафас қисиши бўғилиш деб аталади.

Астма касаллигида нафас қисиши хуружсимон бўлади. аралаш ҳансираш – ўпка яллиғланганда, ўпка силида бўлади. Ўпканинг нафас юзаси камаяди, чунки унинг зарарланган қисми нафас олиш вақтида қатнашмайди.

Балғам – юқори нафас йўлларида ва ўпка яллиғланиши ёки димланиб қолиш процесслари бўлганда юзага келади. Балғам кўринишига ва табиатига кўра шиллиқли, сероз, йирингли ва қон аралаш бўлиши мумкин.

Нафас органларини текшириш методлари. Кўкрак қафасини рангига (оқарган, кўкарганига) аҳамият берилади. Кўкрак қафасининг турини ва иккала ярмининг симметриклигини аниқланади.

Нормал, астеник, эмфизематоз, рахитик кўкрак қафаси тафовут қилинади.

Астеник кўкрак қафаси – ясси, тор ва узун бўлади. Сил, нимжон, озғин беморларда кузатилади.

Эмфизематоз ёки бочкасимон кўкрак қафаси қисқа ва кенг бўлади, эмфиземаси бор беморларда ўпка ўткир ва хроник кенгайганда кузатилади.

Рахитик кўкрак қафаси – туртиб чиққан бўлади (товуқ кўкрак) ва қовурға тоғайлари, улар умуртқа поғонаси қийшаймалари суяклари билан қўшилган жойда кўп бўлади.

Букирлик – кифоз, олдинга чиққан – лордоз, ён томонга эгилган – скалиоз.

Бармоқларнинг шаклига аҳамият берилади. Бармоқларнинг фалангалари учи йўғон тортган бўлиб, ноғора таёқчаларига ўхшаб кетади. “Ноғора таёқчалари симптоми”. Бу симптом ўпкада йирингли процесслар бўлганда, шунингдек, юракнинг баъзи касалликларида кузатилади.

Пальпация – кўкрак қафасини пайпаслаб кўриш. Беморни кўриш билан бир вақтда оғриқни дифференциация қилиш учун кўкрак қафасининг суякларини ва мускулларини, шунингдек, терини пайпаслаб кўрилади.

Қовурғани ва қовурғалар орасини пайпаслаб кўриб, қовурғалараро невралгияни аниқласа бўлади, унинг учун учта оғриқ нуқтаси хосдир – умуртқада, қўлтиқ ости чизиғида ва тўшда. Пайпаслаб кўриб плевранинг ишқаланиш шовқинини аниқлаш мумкин.

Перкуссия – ўпкани тўқиллатиб эшитиб кўришдир. Нормада ўпка кўкрак кўкрак қафасининг деярли ҳаммасини эгаллайди.

Олдиндан ўпка чўққисини ўмровдан 3-4 тепадан тўқиллатиб урилади, орқадан эса VII-бўйин умуртқаси дамигача етади.

Пастки чегара ўрта-ўмров чизиғи бўйлаб VI-қовурғагача, қўлтиқ ости бўйлаб VIII-қовурғагача; кўкрак бўйлаб Х-қовурғагача ва умуртқа олди бўйлаб XI-қовурға дамида.

Перкуссияда нормал ўпка товуши кўкрак қафаси, ўпка тўқимаси ва плеврадаги ҳаво пуфакчаларининг урилиши натижасида пайдо бўлади.

Агар ҳаво альвеолалардан экссудатли суюқлик билан қисман сиқиб чиқарилса, у ҳолда анча нам аҳволи бўлади ва перкуратор товуш бўғиқроқ бўлади.

Агар ҳаво альвеолалардан яллиғли экссудат билан бутунлай сиқиб чиқарилса, ҳолда ўпка тўқимаси зич бўлиб қолади ва перкуратор товуш ёки жигар товуши каби паст бўлади.

Агар ўпка тўқимаси ҳаводан кенгайган бўлса, масалан, ўпка эмфиземасида, перкутор товуш гугурт қутичасига чертгандек анча қаттиқ бўлади.

Ўпкада бўшлиқ ҳосил бўлганда газлардан қаппайган ичакларни, перкуссия қилганда чиқадигани каби тимпаник товуш чиқади. Перкутор товушдаги ҳар қандай ўзгариш ўпкада патологик процесс борлигидан далолат беради.

Аускультация – ўпкаларни эшитиб кўришдир.

Ўпкаларни эшитиш учун ёғоч стетоскоп ёки фонендоскопдан фойдаланилади. Нормал (вазикуляр) ўпка нафасида нафас олиш яхши эшитилади (нафас олганда пайтда ўпкага кирадиган ҳаво туфайли ўпка пуфакчаларининг кенгайишидан ўпка шовқини эшитилади). Нафас чиқарган пайтда ўпка тўқимаси пучаяди ва нормада нафас чиқариш деярли эшитилмайди.

Ўпкада турли патологик процесслар бўлганда везикуляр нафас зўрайган, суст бўлиши ёки бутунлай эшитилмаслиги мумкин. Агар ўпка тўқимаси яллиғланиш экссудати билан зичланган бўлса, бронхларда ҳосил бўладиган шовқин (ўпка шовқини) яхши эшитилади, чунки инфильтрланган тўқима товушни яхши ўтказади. Бундай нафас бронхиал нафас деб аталади – нафас чиқариш нафас олиш каби яхши эшитилади. У “хх” товушига ўхшайди.

Ўпкадаги ва бронхлардаги шовқиндан ташқари, турли хилдаги касалликларда хириллаш эшитилади.

Хириллаш қуруқ ва ҳўл бўлади. Қуруқ чийиллаган ва визиллаган хириллаш – ҳаво торайиб қолган бронхларда ўтаётганда пайдо бўлади. Бронхларнинг шиллиқ пардалари яллиғлангандан унинг юзасидан ёпишқоқ шилимшиқ пайдо бўлади.

Сероз ва йирингли яллиғланишда бронхларнинг шиллиқ пардаси юзасидан сероз ва йирингли суюқликдан иборат бўлган экссудат ажралади, у бронхлар йўлини беркитиб қўйиши мумкин. Нафас олган пайтда ҳаво суюқлик орқали ўтар экан, унинг юзасида пуфакчалар ҳосил бўлади ва ёрилади. Бунинг натижасида нам хириллаш пайдо бўлади. Нам хириллашлар қайси бронхлар яллиғланганига қараб майда, ўрта ва йирик пуфакчали бўлади.

Альвеолалар яллиғланганда – шитирлаш – қулоқ ёнида сочнинг ишқаланишидан ҳосил бўлган товушга ўхшаш товуш эшитилади. Нафас олганда яллиғланган альвеолалар бир-биридан ажралади. Шитирлаш фақат нафас олганда эшитилади.

Плеврада яллиғли процесс бўлганда плевранинг ишқаланиши қорда юрганда чиқадиган ғажур-ғужур товушга ўхшайди. Бу товуш қўлтиқда ҳам яхши эшитилади. Нафас олганда ва чиқарганда, хусусан стетоскоп билан босилганда яхши эшитилади. Одатда плевра шовқини зарарланган жойда оғриқ сезгиси билан ўтади.

Ўпкани рентген нурлари билан текшириш диагностик жиҳатдан катта аҳамиятга эга бўлади, чунки кўкрак қафасини (ўпкани) ёритганда патологик процесни кўриш мумкин.

Агар ўпкада зичланиш – яллиғланган жойлар (инфильтратлар) бўлса, ёритилганда бу барча патологик ўзгаришлар экранда анча қора бўлиб кўринади. Плевра суюқлиги ҳам қорайиб кўринади.

Пневмоторакс ёки каверна анча равшан (оқ) бўлиб кўринади.

Нафас йўлларининг ўткир касалликлари. Буларга трахеит ва ўткир бронхит киради. Трахеит – трахея шиллиқ пардасининг ўткир яллиғланишидир. Трахеит аксари бурун, халқум, бронхлар ва халқумнинг яллиғланиши кечади.

Касаллик сабаблари: организмнинг совқотиши ва инфекция.

Клиникаси: ўткир бошланади, озроқ балғам ташлаш билан йўталиш кўрилади, температура субфебриль бўлади.

Беморнинг умумий аҳволи ёмон бўлмайди.

Даволаш: симптоматик – орқага ва кўкракка (тўшга) горчичник солиш, оёққа иссиқ ванна қилиш, ингаляция. Асал қўшилган чой ёки сутга сода солиб ичилади.

Дорилардан: аспирин 0,5 дан 3 маҳал, кодеин сода билан таблеткадан 2 маҳал буюрилади. 3-5 кундан кейин соғайиш бошланади. Ўткир ва хроник бронхит тафовут қилинади.

Ўткир бронхит – бронхлар шиллиқ пардасининг ўткир яллиғланишидир. Касалликни пневмококклар келтириб чиқаради. Организмнинг қаршилик кўрсатиш кучи сусайиб кетганда бактериялар бронхларнинг шиллиқ пардасини зарарлайди.

Клиникаси: Бронхит тумовдан бошланади, тумов бронхитга айланиб кетади. Дастлаб, қуруқ йўтал пайдо бўлади, кейин бемор балғам ташлайди (шиллиқли, шиллиқли-йирингли).

Температура аксари субфибриль бўлади, умумий беҳоллик кўрилади.

Аускультацияда дастлаб, қуруқ, сўнгра нам хириллаш эшитилади. Касаллик 7-10 кун давом этади. Соғайиш билан тугайди. Даволаш – температура кўтарилган тақдирда беморни ўринга ётқизиб қўйилади, ичишга сульфодемизин, этазол 0,5 дан ҳар куни 4 маҳал буюрилади. Бемор қаттиқ йўталганда кодеин сода билан 0,015 дан 2-3 маҳал буюрилади. Горчичник, қуруқ банка, содали ингаляция буюрилади. Сутга ярим қошиқ сода солиб ёки сутга боржом ё бўлмаса асал қўшиб ичиш буюрилади.

Ўткир пневмония. Ўткир пневмония крупоз, очагли ёки бронхо-пневмонияга ва бўлаклараро пневмонияга бўлинади. Крупоз пневмония ёки лобар (бўлакли) пневмония ўпканинг бутун бир бўлаги зарарланишидир. Бу ўткир инфекцион касаллик ҳисобланади.

Яллиғланиш процесси ўпка альвеолаларида ва майда бронхларда ривожланади. Процесс кичкина очагдан бошланиб, орадан кўп ўтмай, асосан лимфа йўллари бўйлаб барча бўлакка тарқалади.

Этиологияси ва патогенези. Касалликнинг келиб чиқишига стрептококклар, стафилококклар, пневмококклар ва бошқа сабаб бўлади. Инфекция ўпка тўқимасига нафас олганда ҳаво билан бирга, шунингдек лимфоген ва гематоген йўл билан тушади. Аксари пневмококклар қаттиқ совқотгандан кейин ривожланади, организмнинг чидами сусайганда юқори нафас йўлларининг шиллиқ пардаларида доимо яшайдиган бактериялар касалликни келтириб чиқариши мумкин.

Ўпкадаги анатомик ўзгаришлар тўртта босқичда ўтади:

1-босқич аломати – жуда ҳам гиперемияланиш ва сероз эксседат билан намоён бўлади, 2 кун давом этади (альвеолаларда сероз экссудат тўпланиши).

2-жигарсимон қизариш босқичи. Бунда альвеолалар эритроцитлар ва фибринлар билан тўлади. Ўпкадаги зарарланган жойнинг жигарранг-қизил тусга кириши ва зичланиши уни жигарга ўхшатиб қўяди.

3-сероз жигарланиш босқичи. Бунда альвеолаларга лейкоцитлар тўлади ва йўқолади, улар яллиғланган очагга кул ранг тус беради. “Кулранг жигарланиш” деган ном ҳам шундан олинган. 3-босқич касалликнинг 4-5 куни бошланади.

4-тугаш босқичи. Бу фибринлар ва лейкоцитларнинг сўрилиб кетиш процессига боғлиқ, экссудат қисман балғам сифатида чиқариб ташланади. Крупоз пневмония аксари ўпкада учрайди, бироқ процесс плеврага ҳам тарқалади.

Клиникаси: Касаллик тўсатдан бошланади, бемор титраб қақшайди, бу ҳолат 30 минутга яқин давом этади, кейин аста-секин иситма бошланади. Температура 39-40 даражага кўтарилади, биқин санчиб оғрийди, нафас олганда оғриқ зўраяди, азоб берадиган қуруқ йўтал бўлади.

Орадан 2-3 кун ўтгандан кейин бемор қуюқ, ёпишқоқ, қийинчилик билан кўчадиган балғам ташлайди. Балғам табиати – зангсимон бўлади. бир суткада 30 дан 500 мл.гача балғам ажралади. Беморнинг ёноқлари иситмадан қизариб туради, кўзлари ёнади, лабларига ва бурнига тошма тошади.

Нафас тез, юза, минутга 38-40 марта бўлади, бемор қуруқ плеврит борлигидан оғриқ туфайли чуқур нафас ололмайди.

Кўрганда ялиғланиш процесси жойлашган кўкрак қафаси ярмининг нафасдан орқада қолиши аниқ сезилади.

Аускультацияда – суст везикуляр нафас ва нафас олганда альвеолалар деворларининг ёпишиши ва кўчиши натижасида ғижирлаш эшитилади.

Ўпка зичлашган сари бронхиал нафас ва плевранинг ишқаланиш шовқини эшитилади. Ренгенда ўпканинг зарарланган участкаси қорайиб кўринади.

Очагли пневмония. Очагли пневмонияда яллиғланиш процесси ўпканинг айрим бўлакларига тарқалган бўлади. Очагли пневмония кўпинча ўпканинг хроник касалликлари (бронхит, пневмосклероз), қаттиқ, чарчаш, совқотиш, хроник юрак етишмовчилигидан кейин пайдо бўлади.

Этиологияси ва патогенези. Касалликни бурун-халқум ва юқори нафас йўлларида яшайдиган микроблар қўзғатади. Касаллик қўзғатувчиси ўпкага аэроген ва камдан-кам гематоген йўл билан тушади. Микроблар ҳаво билан бирга нафас йўлларига тушиб, энг ингичка бронхиолаларга киради ва яллиғланиш процессини келтириб чиқаради.

Клиникаси: Касаллик температуранинг ошиши, бетиним йўталиш, мадорсизлик, ланж бўлиш билан бошланади. Аксари касаллик грипп ёки юқори нафас йўллари катаридан кейин бошланади.

Беморларда нафас тезлашади, кўкариш пайдо бўлади, балғам шиллиқ йирингли бўлади. температуранинг эгри чизиғи нотўғри типда бўлади (яъни 36 гача тушади, кейин яна бир неча кунгача ошади).

Аускультацияда везикуляр нафаснинг сусайгани эшитилади. Қуруқ ва нам пуфакчали хириллашлар эшитилиши мумкин, бу бронхит ҳам борлигидан далолат беради.

Қонда лейкоцитоз ва РОЭ нинг тезлашгани кўрилади. Очали пневмония чўзилиб кетганда ўпка абсцесси, бронхларнинг кенгайиши (бронхоэктазия) ва бошқалар ривожланиши мумкин, рентгенда очаг қорайиб кўринади.

Профилактикаси. Профилактиканинг асосий вазифалари қуйидагилар ҳисобланади:

  1.  Организмнинг қаршилик кўрсатиш кучини ошириш (чиниқтириш).
  2.  Грипп ва ўткир респиратор касалликларининг олдини олиш.
  3.  Совқотишдан эҳтиёт бўлиш.

Очагли ва крупоз пневмонияни даволаш. Беморлар ўрин-кўрпа қилиш ётиши керак. Овқат калорияли ва витаминларга бой бўлиши керак. Палата яхши шамоллатиладиган бўлиши лозим. каравотнинг бош томонини кўтариб қўйиш керак, шунда беморнинг нафас олиши енгиллашади. Бемор суюқликни кўп ичиши керак (1,5-2 л). Қабзиятда тозаловчи клизма қилинади. Газ йиғилиб қолганда – карболен берилади. Дорилардан – сульфаниламидлар ва антибиотиклар буюрилади.

Сульфопрепаратлар 1 кун  - 7,0 (1,0 дан ҳар 4 соатда)

   2 куни - 6,0

   3 куни - 4,0

   4 куни - 3,0

   5 куни - 2,0 (бир курсга 20 г. – 25,0)

миқдорда сода билан ичилади. Антибиотиклардан пенициллин 100-150 минг – 200 минг бирлик ҳар 4 соатда мушак (мускул) орасига.

Строптомицин – 0,25 – 0,5 куб. суткада 2 марта.

Йўталишда кофеин, гочичник билан банка кун ора алмаштириб, юрак иши сусайганда – камфора ёки кордиамин 4 млг. дан кунига 2-3 марта тери орасига, оғир ҳолларда венага. Строфантин (0,5 мл. 0,05% эритма 20 мл. 40% ли глюкоза эритмасига секин юборилади).

Ҳарбий (уруш) давридаги ареактив пневмония. Пневмония – турли ҳилдаги жароҳатланишлардан сўнг асорат сифатида пайдо бўлади. Босилиб чиққан 1941-1945 йиллардаги “Улуғ Ватан уруши давридаги совет медицинасининг тажрибалари” калла суяги яраланишида пневмониянинг ўртача 17,5%, кўкрак жароҳатланишида 15%, қорин жароҳатланишида 35,8%, қўллар жароҳатланишидан далолат беради. Кузатишлар анча оғир турдаги жароҳатланишларда пневмониянинг енгил жароҳатланишлардагига қараганда кўпроқ учраганини кўрсатади.

Улуғ Ватан уруши материалларини ўрганиш шуни кўрсатадики, пневмониянинг кўп учраши касалликка мойил қилиб қўядиган қатор факторларга боғлиқ бўлган. Буларга ярадорларнинг кўп қон йўқотгани, совқотиш, овқатланининг бузилиши, авитаминозлар киради. Пневмония турли муддатларда ривожланади. Барвақт пневмония яралангандан кейингина биринчи соатларда (калла суяги яраланганда юз, кўкрак қафаси, қорин жароҳатланганда) пайдо бўлади.

Анча муддат ўтгандан кейин пайдо бўладиган пневмония оёқлар яраланганда юзага келади.

Клиникаси: пневмония ярадорларда турлича жойлашади. Калла суяги яраланганда биринчи соатларда пайдо бўлади. Табиатига кўра майдо учоғли бўлади. Одамнинг эти жунжикиб, температура сал кўтарилади, йўтал пайдо бўлади. Перкуссия қилганда қисқа перкутор товуш чиқади. Аускультацияда – нафас суст, майда пуфакчали хириллашлар эшитилади. Қонда лейкоцитоз бир меъёрда, РОЭ тезлашган. Одатда калла суяги яраланган одамларда пневмония эсон-омон кечади ва соғайиш билан тугайди.

Жағидан ва юзидан яраланган одамларда пневмония ўткир ва шиддат билан кечади. Яралангандан кейин 5-7 кун ўтгач, йирингли балғам ташлаш, кўкракда оғриқ туруши, ҳансираш кўрилади.

Перкуссияда ўпка товуш бўғиқ бўлади. Аускультацияда нам ва майда ҳамда йирик пуфакчали хириллашлар эшитилади.

Қонда лейкоцитоз (55-20 минг), РОЭ тезлашган бўлади.

Пневмония кўпинча йирингли процесслар билан оғирлашган, бу эса касаллик оқибатининг ёмон бўлишига олиб келади. Турли жойидан яраланган одамларда клиник намоён бўлиши ва кечиши бўйича турли манзара кузатилади, бу уларнинг турли патогенези билан белгиланади.

Ярадорларда пневмония кўпчилик ҳолларда эсон-омон кечган ва соғайиш билан тугаган.

Плеврит – плевра варақларининг яллиғланишидир.

Плевритлар қуруқ ва ҳўл, экссудатли бўлади.

Қуруқ плевритда фиброз плевра шишади ва қон томирларда озроқ миқдорда эксудатив суюқлик тўпланади. Агар суюқлик кўп миқдорда ажралса, эксудатли плевритлар ҳосил бўлади.

Қуруқ плеврит – плевранинг яллиғланиб, унда фибриноз плёнканинг ҳосил бўлишидир.

Клиникаси. Касаллик ўткир бошланади. Биқинда, кўпроқ ўрта қўлтиқ соҳасида оғриқ пайдо бўлади, нафас олганда, йўталганда, аксирганда, зарарланган жойга босганда оғриқнинг зўрайиши характерлидир.

Баъзан оғриқ елкага, қўлтиққа берилади. Оғриқ билан бир қаторда қуруқ, узун-узун йўтал пайдо бўлади. Температура субфебриль 38-39 гача етади. Иситма терлаш ва юрак уруши билан кечади. Юрганда – бемор зарарланган томонни авайлаб юради, нафас юза бўлади. Перкуссия қилганда товуш тиниқ бўлади. Аускультацияда плевра юзаси қуруқ бўлганидан плеврада ишқаланиш шовқини эшитилади. 1-2 ҳафтадан кейин оғриқ йўқолади. Температура нормага тушади.

Экссудатив плеврит. Плевранинг экссудат ҳосил қилиб яллиғланишидир.

Этиологияси. Кўпинча эксудатив плеврит ўпка сили оқибатида келиб чиқади.

Клиникаси: Беморлар нафас олганда оғриқ бўлишидан, қуруқ ва азоб берадиган йўтал, иситма, ҳол кўришидан шикоят қиладилар.

Касаллик титраб-қақшаш ва баланд температура билан ўткир бошланади, бу ҳолат 2-3 ҳафта давом этади.

Плевра бўшлиғида суюқлик миқдори кўпайган сари оғриқ босилади, чунки плеврал варақлар бир-биридан ажралади, хансираш эса кучаяди. Беморнинг ҳоли қуриб, ланж бўлади, йўталиб, балғам ташлайди.

Перкуссияда экссудат кўпайганидан бўғиқ товуш чиқади. Аускультацияда экссудат сурилганда плевранинг ишқаланиш шовқини эшитилади. Кетганда – эксудат йиғилган бўлса, участка қорайиб кўринади. Қонни текширганда бир меъёрда лейкоцитоз, РОЭ нинг тезлашгани кўрилади.

Оқибати. Кўпчилик ҳолларда эсон-омон ўтиб кетади.

Даволаш. Температура нормага тушганига қадар бемор ўринда ётиши керак. Тўла сифатли овқатланиши керак, хонани шамоллатиб туриш лозим. Кислородга тўйиниш натижасида беморда нафас чуқурлашади, ҳансираш камаяди, бош оғриғи қолади, уйқу яхшиланади. Даволаш плевритнинг этиологиясига боғлиқ. Сил плевритида стрептомицин ва ПАСК буюрилади, йирингли плевритда плевра бўшлиғидан йирингни сўриб олиб, кейин бўшлиққа антибиотиклар – пенициллин ва стрептомицин юборилади.

Соғайиш давридаги беморларга чуқур нафас олиш сифатида актив нафас машқлари қилиш буюрилади (ҳар соатда 15-20 марта).

Клиник соғайишидан сўнг беморга маҳаллий шароитлардаги санаторийда даволаниши ва 2-3 йилгача врач назорати остида бўлиши керак.

Ўпканинг йирингли касаллиги. Бронхоэктазия – хроник касаллик бўлиб, майда бронхларнинг кенгайиши билан кечади.

Этиологияси ва патологияси. Касаллик ўпкадаги яллиғланиш прцесслари натижасида келиб чиқади, бироқ у туғма бўлиши ҳам мумкин.

Бронхоэктазия кўпинча чанг чиқиши билан боғлиқ бўлган зарарли ишда ишлайдиган одамларда, шунингдек хроник бронхит билан оғриган одамларда бўлади, бронхларнинг хроник яллиғланишида фақат шиллиқ пардалардагина эмас, балки мускул пардаларида ҳам ўзгаришлар рўй беради.

Деворлар бўшашиб қолади ва бронхлар аста-секин кенгаяди. Бронхларнинг ёнидаги қўшувчи тўқима ўсиб зичлашади ва уларни чўзади. Цилиндрик, дуксимон ва халтасимон бронхоэктазиялар тафовут қилинади.

Бронхоэктазия бўшлиғида кўпинча йирингли ёки шиллиқли балғам йиғилади, балғамдан йиринг ҳиди келади. Аксари юпқалашиб қолган бронхлар томир деморларининг ёрилиши натижасида қон қусиш ва қон оқиши кўрилади. Йирингли балғам ҳосил бўлиши орагнизмнинг умумий заҳарланишига олиб келади, беморнинг ранги кетади, озади, умуман ҳоли қурийди, бармоқлари ноғора таёқчаларига ўхшаб қолади.

Бронхоэктазия аксари пастки бўлакларда ривожланади, перкуссияда бўғиқ товуш чиқади. Аускультацияда – йирик пуфакчали хириллаш эшитилади.

Кечиши. Сурункали кечиб, ўпка эмфиземаси ва юрак етишмовчилиги ривожланади.

Даволаш ва парвариш қилиш. Касалликнинг бошланишида умум мустаҳкамловчи ва симптоматик даво буюрилади. Касаллик процесси босилиб турганда илиқ денгиз иқлимида (қора денгиз бўйида) узоқ вақт бўлиш яхши таъсир қилади.

Ўпка абсцесси ва гангренаси.

Этиологияси. Абсцесс – ҳар қандай йирингли касалликдаги каби йиринглатувчи микроблар – стафилококклар ва стрептококклар пайдо қилади.

Гангрена. Организмда йиринглатувчи бактериялар мавжудлиги оқитабида келиб чиқади.

Ўпка абсцесси ва гангренаси қувватдан кетган беморларда ва қари одамларда пневмония бўлганда ривожланади. Ўпкага нафас йўллари орқали тушган ёт жисмлар ҳам ўпка абсцессини ва гангренасини келтириб чиқариши мумкин.

Патологик анатомияси. Ўпка абсцессини ва гангренаси ўпка тўқимасининг емирилиши (некрозга учраши) билан кечади. Шу сабабли улар бир-бирига ўхшайди ва уларни фарқлаш қийин бўлади. Йиринглаган соҳадан иборат бўлади. Яллиғланиш процесси бириктирувчи тўқима капсуласи билан қопланади.

Гангрена процессининг аниқ чегараси бўлмайди. Симптомлари: ҳар қандай касалликлардаги каби беморда ремисияловчи иситма кузатилади, температура эрталаб ва кечқурун ўзгариб туради, гарк-гарк терлаш билан кечади. Абсцесс ёпиқ бўлганда, церкуссияда товуш сал бўғиқ чиқади, аускультацияда нафас суст бўлади ва нам хириллаш эшитилади.

Йирингдан бўшагандан кейин қўланса ҳиди, йирингли балғам кўп миқдорда ажралади.

Гангренада – балғам қора, йиринг ҳидига эга бўлади. Ўпка абсцессида балғам иккита қатламга: юқори сероз, хира, қуйи кўкимтир-сарғиш рангли қатламга бўлинади.

Гангренада – балғам уч қатлам бўлади. Юқори  қатлам – кўпикли, кўкиш сарғиш рангли ҳаво пуфакчалари бўлади, ўрта қатлам шиллиқ парчалари аралашган хира бўлади, қуйи қатлам – йиринг кўп аралашганидан хира бўлади.

Гангрена абсцессга нисбатан анча ўткир ва шиддат билан кечади. Касалликнинг оқибати ўз вақтида даво қилишга боғлиқ бўлади.

Даволаш. Ўпка абсцесси, хусусан ўпка гангренаси бор беморларни стационарда алоҳида палатага ётқизиб даволанади. Палата ҳавосини ҳар куни бир неча марта янгилаб туриш керак. Антибиотикларни ва сульфаниламидларни буюрилади.

Антибиотиклар ичишга буюрилади ёки абсцесс бўшлиғига кўкрак қафаси бўшлиғини тешиш йўли билан буюрилади. Таъсир доираси кенг антибиотиклар (тетрациклин, стрептомицин, монодицин) қўлланилади. Йўталда кодеин берилади.

Абсцесс бўшлиғидан йирингни бронхоскоп билан олинади. Бемор юқори каллорияли, витаминларга ва оқсилларга бой овқат еб туруши керак, чунки у балғам билан оқсилни кўп йўқотади.

Агар юқорида айтиб ўтилган чора-тадбирлар 1-2 ой ичида натижа бермаса, операция қилинади.

Ўпкадан қон оқиши (қон қусиш). Балғамда қон бўлиши қон ташлаш деб аталади. Қоннинг кўп чиқиши – қон оқиши деб аталади.

Давоси. Кўп қон оққанда беморни ўринга бошини кўтариб ётқизиб қўйиш керак.

  1.  Венага 10 мл. 10% ли кальций хлорид юборилади.
  2.  Мускул орасига 5-120 мл. 0,3% ли викасол эритмаси ёки 1 таблеткадан 0,05х3 маҳал ичиш буюрилади.
  3.  Қўзғолишни йўқотиш учун 0,2-0,4 андаксин берилади.
  4.  Қон кўп оққанда босиш учун 1 мл. 10% ли морфин, промедол, пантонон эритмаси киритилади (чунки йўтал қон оқишини кучайтиради).
  5.  Қон кўп оққанда қон қуйиш (150-200 мл) мақсадга мувофиқдир.
  6.  Сил туфайли ўпкадан қон оқиб тўхтамаса, сунъий пневтоморакс қилинади.

Бронхиал астма

Бронх йўлларининг тўсатдан торайиб қолиши хуружлари билан характерланадиган касаллик бўлиб, бунда нафас қийинлашиб қолади, нафас шовқинли бўлади ва нафас чийиллаб чиқади.

Этиологияси: Бронхиал астманинг ривожланишида маълум моддаларга (аллергенларга) сезгирликнинг ошиши катта аҳамиятга эга. Пичан, баъзи гулларнинг ҳиди димоққа кирганда, баъзи маҳсулотлар – тухум, земляника, балиқ ва бошқаларни еганда нафас қисиб қолиши мумкин. Марказий нерв системаси ҳолати ҳам аҳамиятга эга. Астма билан аксари нерв системаси беқарор бўлган одамлар оғрийди.

Симптомлари: Хуруж асосан кечаси тутади. Кундузи хуруж тутганда унга бирор нарсанинг ҳиди, ҳаяжонланиш, жисмоний зўриқиш сабаб бўлади. Аксари астмани келтириб чиқарган сабабни аниқлаб бўлмайди.

Нафас қисиши тезда зўраяди, бемор кўкрагининг қисилишини сезади, ҳансираш, нафас олиши қийин бўлади, нафас олганда шовқинли бўлади, нафас чиқариш унча узаяди. Нафас чиқарганда бўйин томирлари бўртиб кетади, нафас олганда пучаяди.

Перкуссияда қутичага чертилгандек товуш чиқади. Аускультацияда чийиллаган ва ғижиллаган товуш эшитилади (аксари нафас чиқарганда), хуруж охирида баъзан йўтал пайдо бўлади ва бемор чўзилувчан балғам ташлайди, балғамда эозинофиллар, крумман спирали ва марко-лейден кристали топилади. Баъзан астма хуружи бир сутка ва ундан кўпга чўзилади. Бундай ҳолат оғир ҳисобланади. Бронхиал астма учун зўрайиш (кўпинча йилнинг совуқ ва намгарчилик даврида) характерли ҳисобланади. Касалликнинг узоққа чўзилиши ўпка эмфиземасига олиб келади.

Даволаш: Оғир бўлмаган ва қисқа-муддатли хуружлар 1-2 ёки 4 таблетка эфедрин ичгандан кейин 10-15 минут ўтгач босилади. Эуспирин аэрозолини ёки чўнтак ингаляторидан новодромни димоққа ҳидлаш керак (5 томчи эуспиринга 10 томчи К2-0).

Хуруж қаттиқ бўлганда 0,2-0,4 мл. 0,1% ли адреналинни, яхшиси 1 мл. 5% ли эфедринни аралаштириб тери остига киритиш керак. Бу воситаларнинг иккаласи ҳам тахикардияни ва мускул треморини пайдо қилади, беморларда рўйи-рост атеросклероз ва гипертония бўлганда қўлламаслик керак.

Агар хуружлар бир суткада бир неча марталаб такрорланадиган бўлса венага 0,24 г. аминофилин юборилади. Ампуладаги аминофилинни 15-20 мл.гача физиологик эритмада суюлтирилади ва 2-3 минут ичида юборилади.

Хуруж пайтида банка, горчичник, оёққа иссиқ ванна қилиш яхши ёрдам беради. Хуруж тутмаган пайтида бемор ҳаётини тартибга солиш, унинг нерв системасини мустаҳкамлаш керак.

Атроф муҳитнинг таъсирловчи таъсиротларидан эҳтиёт бўлиш лозим. Хуружлар ўртасидаги даврда десенсибилловчи воситалар: димедрол, кальций хлорид буюрилади.

Балғам ва шиллиқнинг яхши суюқланиши учун бемор ҳар куни 1,5-2 л. суюқлик ичиши керак.

Бронхиал астмани даволашда психотерапия (беморни тинчлантириш) катта аҳамиятга эга. Асаб қўзғалишини камайтириш учун бром ва валериана препаратлари буюрилади. Бронхиал астмаси бор беморларга баъзан физиотерапевтик процедуралар (диатермия, кварц лампаси ва соллюкс билан нурлантириш) яхши таъсир қилади.

Хуружлар ўртасидаги даврда нафас гимнастикаси муваффақият билан қўлланилади. Балғам жойда бўлиш яхши таъсир кўрсатади. Курортлардан Кисловодск, Қримнинг жанубий қирғоғи тавсия этилади.

Профилактика: Астма хуружларини қайси аллергенлар (бирор нарсанинг ҳиди, озиқ-овқат) пайдо қилганини аниқлаш керак. Вақтинча иқлимни, касбни ўзгартириш бурун-халқумдаги касалликларни ўз вақтида даволаш керак.

Адабиётлар:

  1.  Галкин В.А. “Ички касалликлар”. Т. “Медицина”. 1989 йил. 10-22 бет.
  2.  Рамазанoва Р.А., Семина. “Медицина ҳамширалари ўқув қўлланмаси”. Тошкент. “Ўқитувчи”.
  3.  Кристман В.И. “Внутренние болезни и уход за больными”.

refleader.ru

Упка йирингли касалликлари

ТОШКЕНТ ТИББИЁТ АКАДЕМИЯСИ УРГАНЧ ФИЛИАЛИ

ФАКУЛЬТЕТ ТЕРАПИЯ КАФЕДРАСИ

УПКА ЙИРИНГЛИ КАСАЛЛИКЛАРИ

ДАВОЛАШ ФАКУЛЬТЕТИНИНГ 4 КУРС ТАЛАБАЛАРИ УЧУН ФАКУЛЬТЕТ ТЕРАПИЯ ФАНИДАН МАЪРУЗА МАВЗУСИ

УРГАНЧ- 2006

Маруза матни факультет терапия фанидан Тошкент Тиббиёт Академияси Урганч филиали марказий услубий хайъати томонидан мухокама килиниб (баённома №___) ва филиал илмий Кенгаши томонидан тасдикланди (баённома №__)

МУХ раиси,

Профессор Нуралиев Н.А.

МАЪРУЗА МАКСАДИ: Крупоз зотилжам сабаблари, таснифи, клиникаси, диагностикаси, даволаш усуллари ва профилактикасини талабаларга етказиш.

^ Материални кенг ёритиб бериш йули билан талабаларни шу муаммога кизиктириш, шу касаллик диагностикаси ва даволашдаги охирги янгиликлар билан таништириш. Адабиётлар билан мустакил ишлашга кизикиш уйготиш.

^ ´рганилаётган муаммонинг этиология, патогенез клиникаси, касалликнинг клиник кечиш хусусиятлари хамда диагностика ва даволашнин замонавий усулларини актуаллигини хозирги замон талаби ми±иёсида асослаб бериш.

^ Крупоз зотилжам муаммоси ички касалликлар потологиясида асосий уринлардан бирини эгаллайди. Касалликнинг кенг тар±алганлиги, кечишининг °зига хослиги ва диагностикадаги кийинчиликлар муаммонинг ахамиятлилигини яна бир карра тасди±лаб туради.

^

Маърузани максади ва вазифаси - 5 минут

Этиологрия ва патогенези ёритиш - 15 минут

Классификация ва клиника - 25 минут

Танаффус - 5 минут

Беморни курсатиш - 10 минут

Лаборатор-инструментал диагностика - 10 минут

Та±±ослаш ташхиси - 5 минут

Даволаш ва профилактика - 15 минут

Хулоса . Саволларга жавоб - 5 минут

^

ТАРИФИ.

ЎПКА АБСЦЕССИ - ўпка тўқимасининг некрозли ва йирингли емирилиши бўлиб, якка ёки кўп бўшлиқ ҳосил бўлиши билан ифодаланади. Йиринглаш ўчоғи соғлом тўқимадан чегараланган яллиғланиш инфильтрацияси (бириктирувчи тўқима пардаси) билан ўралган.

^ - қўланса хидли балғам ажралиши билан кечадиган ўпка тўқимасининг нобуд бўлиши, чириб емирилиши. Унинг соғлом тўқимадан аниқ ажралиш чегараси йўқ (абсцессдан фарқи).

ЭТИОЛОГИЯСИ. Касаллик инфекция аралашган ҳар хил моддаларни, ёт жисмларни, бурун-томоқ суюқликларининг нафас йўли орқали бронх ва ўпкага тушиши, ўткир зотилжамлар, инфекцияли ўпка эмболияси, кўкрак қафасининг шикастланиши натижасида вужудга келади. Касалликни ҳар хил бактериялар - стрептококк, стафилококк, пневмококк, фридлендер диплококклари, ичак таёқчалари, ҳамда анаэробли микроорганизмлар чақиради.

ПАТОГНЕЗИ. Инфекциянинг ўпка тўқимасига киришининг бир қанча йўллари мавжуд.

^

  • Ўпка ва бронхларга инфекция аралашган овқат парчалари ва қуруқ моддалар тушиши натижасида ривожланадиган аспирационли абсцесс алоҳида ўрин эгаллайди. Бундай ҳодисалар бемор хушини йўқотганда, наркоз ва маст ҳолатларда юзага келади.
  • Баъзи ҳолларда абсцесс бронхнинг ўпка ателектази билан сиқилиши натижасида вужудга келади. Масалан, бронх ўпка саратонида, аорта аневризмасида, кўкс оралиғи ўсмаларида.
  • Учоқли ва крупозли зотилжамдан кейинги абсцесс алоҳида ўринни эгаллайди. Бунга сабаб ўткир зотилжамни кеч даволаш, антибиотик дозасининг камлиги, организмнинг иммун-биологик ва реактивлик хусусиятининг пасайишидир.
^ Бунда абсцесс ўпка томирларида инфекцияланган эмболларни қон оқими билан ўпкага тушиши натижасида ривожланади. Бу ҳолат септикли эндокардит, тромбофлебит, туғруқдан кейинги септикопиемияда куза тилади.

^ қўшни аъзоларда - жигар, талоқ ва диафрагма ости абсцессида, йирингли медиастенит ва плевритларда, паранефритларда, қизилўнгач саратон касаллигида тўпланган йиринг ўпкага силжийди ва абсцессни вужудга келтиради.

Шикастланиш йўли орқали абсцесс ривожланиши кўкрак қафасининг очиқ ва ёпиқ жароҳатланишида кузатилади. Бунда жароҳатланган ўпка соҳасида қон қуйилиши қон айланиши бузилиши ва йиринглашни вужудга келтирувчи инфекциянинг қўшилиши аҳамиятга эга. 1

^ Абсцесс якка ёки бир нечта бўлиши мумкин. Асосан улар ўнг ўпкада жойлашади, бунга сабаб ўнг бронхнинг анча катталиги ва кенглигидир. Аксарият ўпканинг пастки соҳалари шикастланади, чунки бу қисмдаги бронхларнинг дренаж фаолияти заифроқ Абсцес бўшлигининг юзаси нотекис, грануляция билан қопланган ва йиринг сақлайди. Унинг атрофини ўпка тўқимасининг яллигланиш инфилтрацияси қоплайди.

Гангренада бўшлиқ аниқ чегарага эга эмас, гангренали соҳа сезилмаган ҳолда соғлом тўқимага қўшилиб кетади. 1

^ Касаллик кечишида 3 давр фарқланади.

Абсцесс шаклланиши даври. Ўпка тўқимасида 10-12 кун давомида йиринг тўпланади.

Шикояти. Касаллик бошланишида енгил қалтираш, эт увишиши, юқори ҳарорат, кўп терлаш, ҳансираш, бош огриғи, оғиздан ёқимсиз ҳид келиши, қуруқ йўтал ёки жуда оз миқдорда шиллиқ-йирингли балғам ажралиши, кўкра қафасининг шикастланган томонида огриқ, ифодаланган интоксикация белгилари (дармонсизлик, иштаҳа йуқолиши, бўгимлардаги огриқ) аниқланади.

^ Бемор аҳволи оғир, ранги бўзарган, лаблари кўкарган. Нафас олиши тез ва юзаки. Кўпинча беморлар шикастланган томонни босиб ётадилар. Пальпацияда зарарланган соҳанинг қовурғалар орасида бемор огриқ сезади, товуш титраши кучайган. Перкуссияда шикастланиш ўчоги юза жойлашганда ва катта ҳажмда бўлганида бўгиқроқ ёки бўгиқ товуш аниқланади. Аускультацияда дагал везикуляр, баъзида бронхсимон нафас, оз миадорда қуруқ ва майда пуфакчали нам хириллашлар эшитилади. Қонда нейтрофилли лейкоцитоз (15,0 - 26,0 • 109 г.л.), лейкоцитлар формуласининг чапга силжиши (миелоцитлар пайдо бўлиши), ЭЧТ ошиши кузатилади. Рентгенда оддий пневмония ёки сил инфильтратига ўхшаш четлари тўгри бўлмаган катта ўчоқли қорайиши аниқланади.

^ тўсатдан йўтал билан огиз тўлиб кўп миқдорда қўланса ҳидли йирингли, баъзида қон аралаш балгам ажралиши кузатилади. Балгамнинг бир кеча-кундузги миқдори патологик жараён характерига, бўшлиқ хажмига ва бронхлар дренаж фаолияти ҳолатига боғлиқ (200 мл дан 1-2 литргача). Балгам кўчишининг кўпайиши билан бемор аҳволи яхшиланиб боради: тана ҳарорати пасаяди, аста-секин кўкрак қафасидаги оғриқ, хансираш, заҳарланиш белгилари йўқолади, иштаҳа тикланади, гематологик кўрсаткичлар нормага яқинлаша боради. Абсцесс бўшлиғи йирингдан тозалангач, унинг жойлашиши ва ҳажмига нисбатан физикал маълумотлар ҳар хил бўлиши мумкин. Агар бўшлиқ катта ва юза жойлашган бўлса, перкуссияда тимпаник товуш, аускультацияда бронх ва хатто амфорик нафас, чегараланган ўпка қисмларида жарангли ўрта ва катта пуфакчали нам хириллашлар эшитилади. Балғам стаканда тиндирилганда 3 қаватга бўлинади: юқориси - кўпикли, шиллиқли, ўртаси-серозли, чўзилувчан лойқа суюклик, пасткисида йиринг бўлади. Микроскопияда: кўп миқдорда лейкоцитлар, эритроцитлар, чўзилувчан толалар, парчаланган ўпка тўқималари аниқланади. Рентгенда юмалоқ ёки тухумсимон шаклда чегараланган оқиш жойлар кўринади. Агар бўшлиқ бронх билан туташса, унда экссудат ва ҳаво бўлса, у ҳолда бўшлиқда суюқликнинг горизонтал юзаси пайдо бўлади, суюқлик сатҳи кўриниши тана ҳолатига қараб ўзгаради. Қонда гипохромли анемия, нейтрофилли лейкоцитоз, ЭЧТ ортиши кузатилади.

^ бемор соғайиши ёки умумий қониқарли аҳволда ўпкада бўшлиқ ҳосил бўлиши ёки жараённинг сурункали турига ўтиши билан якунланади. Соғайиш ҳолатида 15-20 кундан кейин йўтал камаяди, балгам ажралиши, заҳарланиш белгилари йўқолади. Рентгенда бўшлиқ йуқолиши аниқлнади. Бунда жароҳатланган ўпка соҳасида қон қуйилиши қон айланиши бузилиши ва йиринглашни вужудга келтирувчи инфекциянинг қўшилиши аҳамиятга эга. Агар рентгенограммада ва томограммада ўпкада ҳосил бўлган ковакнинг кичрайганлиги кўринмаса ва плевра қаватлари бирикиб кетган бўлса, бу ўткир абсцессни сурункали турига ўтганлигини кўрсатади.

КЕЧИШИ. Ўткир ўпка абсцессининг ривожланиши ва унинг битиши бўшлиқнинг жойлашишига, унинг йирингни ташқарига чиқариш хусусиятига, асоратларига боғлиқ. Кўп ҳолларда ўпка абсцесси тузалади ва бўшлиқ ўрнида ўчоқли пневмосклероз ҳосил бўлади.

АСОРАТЛАРИ: плевра эмпиемаси ёки пневмоторакс, ўпкадан қон кетиши, ички аъзолар амилоидози, йирингли медиастенит, абсцессни мияга, жигарга ва бошқа аъзоларга метастази.

^ Ўткир ўпка абсцессининг сурункали турига ўтганлигини кўрсатувчи асосий клиник белгилар ажралаётган балғам мидорининг барқарорлашиши ва ҳидининг камайиши, давомли субфебрил ҳарорат, заҳарланиш симптомларининг камлиги.

ТАШХИСИ касалликнинг клиник манзараси ва рентген маълумотларига асосланиб қўйилади. Узоқ давом этадиган зотилжамда ўпка йирингланиши ривожланишини ўйлаш керак. Рентгенда бўшлиқда суюқликнинг горизонтал юзаси аниқланади.

^ Касалликни сил кавернаси, бронхоэктазия касаллиги, ўпка саратонининг кавакли тури ва сурункали ўпка абсцесси билан фарқлаш керак.

Ўпка сили билан шикатланиш торпид кўринишида субфебрил ҳарорат ва кўп терлаш билан кечади. Балғамнинг бир кунлик миқдори 100-150 мл дан ошмайди ва ҳидсиз бўлади. Рентгенда парчаланаётган инфилтрат ёки шаклланаётган бўшлиқ атрофида соялар, балғам ва бронх ювиндиси таркибида, парчаланган бўшлиқ биоптатида сил микобактериялари топилади. Бронхоскоп билан текширилганда бронхларнинг шиллиқ пардасида сил гуддаларининг аниқланиши сил ташхисини тасдиқлайди.

Ўпка саратонининг парчаланишида ва кўпинча ўсманинг иккиламчи йирингланишида фарқлаш қийинчилиги содир бўлади, лекин ташхисни аниқлашда қуйидаги белгиларга эътибор бериш керак. Саратон касаллиги аксарият ёши 50дан катталарда, абсцесс эса, ёшларда учрайди. Саратон касаллигида ўткир давр деярли ифодаланмаган, тана ҳарорати нормал ёки субфебрил, йўтад изтиробли, оз миқдорда ажралувчи балғам одатда ҳидсиз ва таркибида кам мивдода микрофлора аниқ;ланади. Рентгенда бўшлиқ деворининг ташки кўриниши, абсцессдан фарқи, етарли аниқ, атрофида яллиғланиш инфилтрацияси йўқ, ички кўриниши эса, текис эмас. Саратон бўшлиғида суюқлик йуқ, бўлса ҳам жуда кам миқдорда. Цитологияда аксарият атипик хужайралар аниқланиши мумкин.

^ давомли анамнез, оғиз тўла балғам ажралиши, кўп қонли қайталаниш ва ремиссия даврлари хос. Рентген текширишлари ўпка тўқимасининг ари уячалари расмини аниқлайди.

^ , ўткир туридан, пневмосклероз, "ногора чўпи" симптоми ва кахексия ривожланиши билан фарқланади.

ДАВОЛАШ патологик флора ўчоғини йўқотиш, бронхлар дренаж фаолиятини тиклаш, заҳарланиш симптомларига қарши курашиш, организмнинг ҳимоя кучини оширишга қаратилади.

  • Беморнинг умумий аҳволини қайта тиклаш ва бузилган гомеостазни созлаш учун беморни яхши парваришлаш керак: бемор ҳавоси тоза, ёруғ хонада даволанади. Беморга таркиби оксил ва витаминларга бой юқори калорияли овқатларни истемол қилишлик тавсия қилинади.
  • Оқсил йўқотилишини қоплаш мақсадида оқсил гидролизатлари (аминокровин, гидролизин, инфузоаминлар) томир ичига томчилаб, анаболик гармонлар (ретаболил, неробол) мушак орасига юборилади.
  • Камқонликка қарши янги олинган қон ёки эритроцитлар массаси хафада 1-2 марта 250-500 мл томирга томчилаб қўйилади.
  • Детоксикация учун витаминлар, гемодез, полиглюкин, плазма, 5 фоизли глюкоза эритмаси, 8-14 бирликда инсулин ва калий ионини сақлайдиган дорилар томирга томчилаб борилади. Оғир беморларга гемосорбция ёки плазмоферез буюриади.
  • Гипоксемияга қарши оксигенотерапия қўлланилади.
  • Балғам ажралишини енгиллаштириш учун 2 фоизли калий йодид эритмаси, муколитилар қабул қилинади.
  • Йиринг оқимини кучайтириш мақсадида постурал дренаж (30 дақиқадан кунига 8-10 марта) тавсия қилинади. Бунда дренаж қилинаётган бронх пастга вертикал йўналишда бўлиши керак.
  • Даволаш бронхофиброскопияси усулида деструкқия ўчоғидаги йиринг сўриб олинади ва бўшлиқни физиологик калий перманганат, фурагин эритмалари билан ювилади, сўнгра мукометикюр, протеолитиклар, ферментлар, бронхолитиклар, антибиотиклар юборилади.
  • Инфекцион жараённи қўзғатувчи микроорганизмга қарши курашиш учун микрофлоралар сезгирлигини ҳисобга олган ҳолда катта дозада антибиотиклар (пеницилин ва унинг синтетик ҳосилалари, гентамицин, линкомицин, пефлоцин,цепарин, долоцин ва ҳ.к.) буюрилади.
  • Организмнинг иммунологик ҳимоя омилларини тиклаш ва кучайтириш учун ўринбосар иммунтерапия (қизамикда ва стафилококка қарши гамма-глобулин) қўлланилади.
  • Консерватив даво фойда бермаса хирургия чоралари қўлланилади.

ПРОФИЛАКТИКАСИ. Ўпка абсцессини олдини олишда алкогол ва чекишга рўжу қўйишга қарши курашиш катта аҳамиятга эга. Мунтазам равишда оғиз бўшлиги ва халқумни тозалаш, респираторли вирус инфекцияларини даволаш керак. Иккиламчи профилактикага ўпка - бронх тизимидаги яллиғланиш жараёнларни ўз вақтида фаол даволаш чоралари киради. Антимикроб, балғам ажратувчи, бронхоспазмолитиклар ва гипосенсибилизациялаштирувчи моддалар аэрозолидан ингаляция усулида фойдаланилади. Физиотерапиядан дециметрли тўлқин, калий ва йод электрофарезлари, ҳамда умумий ультрабинафши нурлари қўлланилади.

^

Бронхэктазия- бронх деворининг ташкилий қисмларини яллиғланиш, дистрофия ва склероз натижасида деструкция ёки асаб-мушак тонусини бузилиши туфайли содир бўлган бронхларнинг сегментарли кенгайиши. Бронхэктазияга инфекция тушса ва йирингласа, у ҳолда бронхэктаз касаллиги деб номланади.

ТАРҚАЛИШИ. Мазкур дард билан хасталаниш 0,3-0,6% аҳоли орасида кузатилади. Одатда болалик ва ўсмирлик даврларида кўпроқ учрайди. 75% хасталик белгилари 5 ёшдан кичик бўлган болаларда аниқланади. Эркаклар аёлларга нисбатан 3 марта кўпрок касалланади.

ЭТИОЛОГИЯСИ.

  • Болаларда майда бронхлар инфекция таъсирига, шиллиқлар димланиши, ёт жисмлар тиқилиши ёки лимфа тугунлари босиш натижасида содир бўладиган обструкция-ларга (бронх ўтказувчанлиги бузилишига) жуда сезгир.
  • Ўрта яшарда хасталик узоқ давом этувчи сурункали бронхит ва зотилжамда, ҳамда ўпка ателектазида кузатилади.
  • Мойил шароитлар - туғма патология. (бронх деворининг тугма заифлиги, ўпка киста касаллиги, бронх стенози ёки аномалияси, бронх артериялари билан бронхни босилиши - қисилиши), иммун етишовчилиги (гипогаммаглобулинемия ёки IgА камчилиги) ва муковисцидоз.

ПАТОГЕНЕЗИ. Бронхэктаз ривожланиши яллиғланиш жараёни бронх деворининг мушак қаватига ёки ҳамма қаватига тарқалганда вужудга келади. Мазкур соҳада мушак толалари нобуд бўлади, бронх тонуси йўқолади ва девор юпқалашади. Яллиғланиш майдонида хилпилловчи эпителийнинг йўклиги бронх ичида балғам йиғилишига, унинг дренаж фаолияти бузилишига ва сурункали яллиғланишига шароит туғдиради. Бу ҳолатларда ҳар бир йўтал турткиси бронх деворини бўртиб чиқишига олиб келади.

ТАСНИФИ.

Бронхэктазлар бирламчи ва иккиламчи бўлади. Бирламчи бронхэктазлар сурункали бронх-ўпка касалликлари ривожланишидан олдин, иккиламчилари эса, сурункали патологик жараёнларни узоқ кечиши натижасида вужудга келади..

Бронхларнинг кенгайиши шаклига қараб цилиндрсимон, копчасимон ва урчиқсимон бронхозктазлар фарқланади.

Патологик жараённинг жойлашишига қараб, бронхэктазлар бир ва икки томонлама бўлади.

Касаллик кечишининг оғирлиги бўйича 3 даражаси фаркланади: енгил, ифодаланган ва оғир турлари.

Хасталикнинг асоратсиз ва асоратли турлари.

^ Бронхэктазлар ҳажмига, бронхларда жойланишига ва тарқалмшига, яллиғланиш жараёнининг фаоллигига, ҳамрох ўпка эмфиземаси ҳолатига ва ташқи нафас фаолиятининг бузилиши даражасига боғлиқдир. Хасталик ривожланишида 3 босқич фарқланади:

I - бошланғич давр вақти-вақти билан қайталаниб турувчи сурункали бронхит белгилари билан кузатилади.

II - касалликни авж олган даври - клиник белгилари ифодаланган.

III - боскичда бронх-ўпка тизимидаги ўзгаришлар ва ўпка етишмовчилиги билан бир қаторда кичик қон айланиш доираси гипертонияси ва юрак (кўпинча ўнг қоринча) етишмовчилиги ривожланади.

I - касалликнинг бошланғич даврида беморлар кўп миrдорда йирингли, баъзида қон ажралиши билан кузатиладиган йўталга шикоят қиладилар. Бурун бўшлиқларида шикаст-ланишлар аниқланади. Хасталик йилнинг совуқ ва нам ойларида зўриқади. Физикал маълумотлар кам. Аускултацияда ўпканинг бир ёки икки тарафининг пастки қисмида ўзга-рувчан нам хириллашлар эшитилади, улар йўтал тугаши билан йўқолади ва шамоллашда қайта пайдо бўлади. Бу даврда факат махсус текширишлар (ўпка томографияси, бронхография, бронхоскопия) бронхэктазни аниқлаши мумкин. Бундай нисбий яширин ҳолат йиллаб чўзилиши мумкин ва жараённинг кайталаниш сонига, меҳнат шароитига, овкатланишга, чекишга, метеорологик омилларга боғлиқ. Бундан ташқари броноэктаз касаллигининг қуруқ турини ҳам ёдда тутишимиз шарт, унинг ягона белгиси вақти-вақти билан кон тупуриш, баъзида эса ўпкадан қон кетишидир.

П - касалликнинг жадаллашиши ифодаланган клиник кўриниши билан кузатилади. Беморларниннг аксариятини йўтал ва «оғиз тўла», кўп микдорда (1 кунда 0,5-1л. гача ва ундан ортиқ) йирингли, қўланса ҳидли балғам ажралиши безовта қилади. Эрталабки балғам миқдори бир кунда ажраладиган миқцорининг 2/3 қисмига тенг. Хасталик зўрайган даврда тана ҳарорати субфебрилдан то 38-39°С гача кўтарилади ва ҳансираш, лохаслик, иштаха йўқолиши билан кузатилади. Кўздан кечирганда бемор юзининг бўзариши, ер рангини олиши, салқиши ва кўп терлаш аниқланади. Кул ва оёк бармоқлари «ноғора чўпига», тирноқлари эса «соат ойнасига» ўхшаш бўлади. Кўкрак қафасининг шакли нормал ёки эмфиземасимон, гоҳида шикастланган томони ботиқ бўлиб, нафас олишда орқада қолади ёки қатнашмайди. Палпацияда товуш титраши кучайган. Перкуссияда шикастланган соҳада бўғиқ товуш эшитилиши мумкин. Баъзан бронхларнинг кенгайган қисмида (балғам ажралгандан сўнг) тимпаник товуш аниқланади. Агар эмфизема бирга келса қутичасимон товуш эшитилади ва ўпканинг пастки қисми ҳаракатчанлиги чегараланган бўлади. Аускултацияда везикуляр нафас асосан дағал ёки сусайган (эмфизема ҳисобига) ва йирик пуффакли жарангсиз нам хириллашлар эшитилади. Қонда нейтрофилли лейкоцитоз, ЭЧТ ошган, гипохромли анемия, лекин ўпка етишмовчилиги қўшилса гемоглобин миқдори ошиши билан кузатиладиган гипоксияли эритроцитоз ривожланади. Рентген текширувида кучайган ўпка сурати муҳитида катакчали қийшайиш, ўпка ҳажмининг кичрайиши, бронх олди фибрози анирқланади. Бронхография ва то-мография бронхэктазни топиш, унинг сонинм, шаклини ва катталигини аниқлаш имконини беради. Спирометрияда ўпка-нинг ҳаётий сиғимини пасайганлиги аниқланади.

КЕЧИШИ йиллаб давом этади, кўпинча қайталанади ва перифокал яллиғланиш билан кузатилади. Бу ҳолат пневмосклероз ва ўпка эмфиземаси билан бирга ўпка ва юракнинг ўнг қоринча етишмовчилигини, ўпкали юрак ривожланишини вужудга келтиради.

АСОРАТЛАРИ.

Ўпкага тегишли асоратлари: сурункали астмали бронхит, ўпкадан қон кетиши, плевра эмпиемаси, спонтанли пневмоторакс ва ўпка абсцесси.

Ўпкадан ташқи асоратлари:.паренхиматоз аъзолар, кўпинча буйрак амилоидози ва миянинг метастазли абсцесслари.

ТАШХИСИ. Анамнезда кўрсатилган қайталанувчи грипплар, синуситлар, бронхитлар, зотилжамлар, болаликдан кўп микдорда йирингли балғамнинг ажралиши билан кузатиладиган йўтал, қон тупуриш, бармоқларни «ноғора чўпига» ўхшашлиги ва ремиссия даврида сақланиб қоладиган нам хириллашлар ўчоқларини аниқлашга асосланади. Рентген текширишларида ўпка расмининг кучайиши муҳитида катакчали қийшайиш, шикастланган ўпка ҳажмининг кичрайиши (ателектазлар, ўчоқли пневмосклерозлар) аниқланади. Лекин касаллик ташхисида бронхография ва бронхоскопия катта аҳамиятга эга.

^

Хасталикни сурункали бронхит билан фарқлашда синчиклаб йиғилган анамнез аҳамияти беқиёс. Сурункали бронхитнинг клиник белгилари ўрта ёшларда намоён бўлади, бронхэктаз касаллигида эса болаликдан бошланади. Бронхэктаз касаллиги қайталаниши ўпканинг маълум бир жоида ўрта ва йирик пуфакчали нам хириллашлар эшитилиши билан ифодаланса, сурункали бронхитда эса, тарқалган қурук хириллашлар билан кузатилади.

Упка силидан фарқлаш рентген, эндоскоп усуллари билан комплекс текширишларга, балғамда сил микобактерияси борлиги ёки йўқлигига, силни аниқлаш реакциялари якунларига ва даволаш натижаларига асосланади.

Ўпка саратонида йўтал истиробли қурук ёки оз миқдорда балғам ажралади, тана ҳарорати нормал ёки субфебрил, жараён кечиши жадаллашувчи хусусиятга эга, даволаш чоралари ижобий натижа бермайди. Ташхисни аниқлашда ўпкани рентген ва эндоскоп, балғамни эса цитологик усулларда текшириш ҳал қилувчи роль ўйнайди.

ДАВОЛАШ. Беморларнинг умумий аҳволига муносиб (адекват) нафас гимнастикаси қўлланилганда, чекиш ва спиртли ичимликлар ман этилганда, чанг ва совук таъсири йўқотилганда даволаш тадбирлари бемор ҳолатини анча яхшилайди. Даволаш консерватив ва жарроҳлик усуллари билан ба-жарилади.

^

Трахея ва бронхлардан найча орқали тўқималарни сўриб олинади, бўшлиқни физиологик эритма билан ювилади ва дорилар юборилади.

Постурал дренаж усулида балғам ажралишини кучайтириш эрталаб уйқудан сўнг ва кечқурун уйкудан олдин ўтказилади.

Антибактериал терапия - антибиотиклар (пенициллин, ампициллин, эритромицин, тетрациклин, цефолоспоринлар) хиноксалин бирикмалари (диоксидин) ва табиий антисептик воситалар (хлорофиллипт) эндобронхиал усулда қўлланилади.

Организмнинг умумий ҳимоя кучини (реактивлигини) ошириш учун метилурацил, пентоксил, анаболик гормонлар (ретаболил, неробол), витаминлар, айниқса С ва В гурух қуйиш тавсия қилинади.

^ - кўкрак қафасига ультратовуш, деци- ва сантиметрли тўлқинлар ва умумий ултрабинафша нурлари тадбиқ қилинади.

Жарроҳлик усули - резекция фақат ёш болалик даврда битта сегмент чегараланган бронхэктаз билан шикастланган бўлса, самара беради.

Оқибати - жараён ифодаланишига, таркалишига, кечиши оғирлигига ва асоратларига боғлик;: нафас етишмовчилиги, ўпка артерияси гипертензияси, ўпкадан қон кетиши, айниқса буйрак ва ўпка амилоидози ривожланганда кескин ёмонлашади. Бронхэктаз касаллиги билан хасталанган беморлар саломатлигини қайта тиклаш касалхонада комплекс даволаш билан бошланади, ҳамда поликлиника ва санаторийларда давом эттирилади.

Профилактикаси

Бронхэктаз касаллиги экстрагенитал касалликлар туркумига киради. Бу хасталикка чалинган беморларга ҳомиладор бўлишликни олдини олиш тавсия қилинади. Агар аёл 20 ёшгача бўлса ва ҳали фарзанди бўлмаса, касалликнинг ремиссия даврида терапевт ва акушер-гинекологларнинг қатъий назорати остида битта фарзанд кўришликка рухсат берилишини шифокорлар хайъати ҳал қилади.

^

30 ёшли беморнинг бир неча йил двомида кунига 100-150млгаа шилимшик-йирингли балгам ажратиб юриши, вакти-вакти Билан касаллик кайталаниб, тана харорати кутарилиб туриши, бекуватлиги ва куп тералиши аникланган. Шифохонага келганда бемор кийинлик Билан йирингли балгам ажратиши, харакат килганда хансираб колиши ва нафас кисиши хуруж килиб туришидан шикоят килган. Объектив нафас олиш сони 24 марта минутига, иситмаси 38,8°С га кутарилганлиги аникланган. Перкуссия килинганда упканинг икала томонида кутича товушига ухшаш товуш аникланга, аускультацияда нафас олиш кучайган ва таркок хуштаксимон курук ва нам хириллашлар эшитилган. Рентгенда текширилганда упка тиниклиги ортган ва шакли узгарган, пастки кисмида эса катта бушликли кенгайган жойлар куринган. Ташки нафас функцияси текширилганда I – II даражали рестриктив нафас етишмовилиги аникланган.

^

Мавзу буйича мультимедияда слайдлар, кукрак рентгенограммаси курсатилади.

Мавзу буйича 1 та бемор тахлил килинди.

^

  1. Ўпка абсцессида кузатиладиган асоратларни кўрсатинг.
  2. Ўпка абсцесси гангренадан ±андай белгилар билан фар±ланади.

ХУЛОСА

Демак, упка йирингли касалликлари тиббиёт амалиётида кенг учрайди. Уларни °з ва±тида ани±лаш, бир-биридан фар±лай билиш, касалликни даволашнинг самарасини оширувчи омиллардан бири б°либ ³исобланади. Касалликнинг ташхисини лаборатор текширувлар а³амиятининг катта эканлигини ³исобга олиб, сурункали пиелонефритга хос лаборатор текширувларга °згаришларни фар±лай билиш талаб ±илинади.

АДАБИЁТЛАР:

  1. Бобожонов С.Н. Ички касалликлар. Тиббиёт институтлари талабалари учун Т., Ибн Сино. 2003.
  2. Внутренние болезни. Под ред. Ф.Комарова, В.Г. Кукеса, А.С. Сметнева. 2-ое перераб. И доп. Изд. М.Медицина. 1990., с 454-460.
  3. Внутренние болезни. Лекции для студентов и врачей. Под ред. Б.И. Шулутко. – Л., 1991. С 364-373.
  4. Внутренние болезни. В 10 книгах, ред. Т.Р.Харрисон, книга 6, перевод с английского языка. Под ред. Е.Браунвальд. М., Медицина, 1993. Инфекционные заболевания мочевых путей. Пиелонефрит и родственные с ними состояния. Уолтер Е.Стамм, Марвин Турн. С 341-342.
  5. Маколкин В.И. Овчаренко С.И. Внутренние болезни. Руководство к практическим занятиям. М. Медицина. 1994.
  6. Камолов Н.М. Куйлиев М.У. Ички касалликлар. Укув кулланмаси.- Т. Ибн Сино. 1991.
  7. Моисеев В.С., Сумарков А.В. Внутренние болезни и ихособенности в тропиках. Учебное пособие. –М., Медицина. 1990. С 299-302.
  8. Практическая нефрология / А.П.Пелещук, Л.А. Пыриг., Н.Я.Мельман и т.д. Под. Ред. Проф. А.П.Пелещука. 2-е изд. Киев.: Здоровья.1983.
  9. Справочник не нефрологии./Авт.: И.Е.Тареева, С.О.Андросова. В.М. Ермоленко и др.: Под ред. ИН.А.Мухина. М., Медицина, 1980
  10. У.Б.Шаропов, Ф.Х.Гаффорова, У.И.Шодмонов, У.Б.Шаропов тахрири остида. –Т.:Ибн Сино, 1994.
11. . http://www.meddean.luc.edu

Энциклопедия обследования больного со множеством иллюстраций, краткое описание болезней, тестирование.

12. http://www.embbs.com

Истории болезни, обучение, атлас по КТ, ЭКГ и др.

uz.denemetr.com

Нафас системаси касалликлари

НАФАС СИСТЕМАСИ КАСАЛЛИКЛАРИ

Бурун шиллиқ қавати - бир қаватли призматик хилпилловчи эпителийдан иборат. Хиқилдоқни юқори қисми бир қаватли цлиндрик эпителий билан қопланган, пастки қисми кўп қаватли цлиндрик эпителий билан қопланган. Фақат фибриноз яллиғланишдаги бўғилиш чин круп дейилади.

Нафас органлари ташқи мухит билан бевосита алоқада бўлганлиги сабабли доимий холда биологик омиллар, кимёвий моддалар, физик таъсиротлар ҳамда атроф мухитдаги барча экологик омиллар таъсир кўрсатади. Шунинг учун нафас олиш йўлларида яллиғланишли инфекцион, агар улар узоқ вақт давом этса гиперпластик касалликлар ҳамда ўсмали касалликлар учрайди.

1. Ўткир трахеит, бронхит касаллиги – кўпинча ОРВИ вируслари томонидан, патоген бактериялар томонидан амда олрганизмнинг иммун системаси танқисликка учраганда, аутоинфекция томонидан қўзғатилади. Морфологик жиҳатдан юқори нафас йўллари шиллиқ пардасида кўпинча сероз экссудат ҳамда йиринг пайдо бўлади. Бу касалликни клиникада нафас йўллари катари дейилади. 1) серозли катар.

2) шилимшиқли катар.

3) йирингли катар бор.

Агар катарал бронхит касаллигида яллиғланиш жараёни шиллиқ парда ости қатламига, мушак қатламига ҳамда бронхлар атрофидаги бириктирувчи тўқима қатламига ўтса панбронхит касаллиги дейилади. Бу кўпинча пневмоня билан асоратланади. Пневмония касаллиги ёки бронхопневмония, ўчоқли пневмония – бу инфекция қўзғатувчиларнинг юқори нафас йўллари орқали ўпка тўқимасига тушиб ҳар-хил турдаги яллиғланишлар қўзғатилиш асаллиги хисобланади. Агар инфекция ўпка тўқимасига қон орқали, гемотоген йўл билан касаллик қўзғатса буни – пневмонит касаллиги дейилади. Бронхопневмониянинг морфологияси – макроскопик жихатдан иккала ўпка касалланганлиги аниқланади, яллиғланиш ўчоқлари ўпка бўлаклари марказида, бронх ва бронхиолалар атрофида жойлашади. Кесиб кўрилганда яллиғланиш ўчоқлари зичлашган, ҳавосизланган, қизғиш-кулрангли, яллиғланиш турига қараб йирингли, некрозли, фибринозли ҳамда геморрагик ўчоқлар борлиги аниқланади. Ўпканинг периферик қисми эса компенсатор холда кенгайиб ўткир эмфиземага ўхшайди.

Микроскоп остида кўрилганда бронх ва бронхиолалар девори яллиғланиш ҳужайралари билан инфилтрацияланган. Улар атрофидаги алвеолалар экссудат билан тўлган, чет қисмидаги алвеолалар эса эмфизематоз кенгайган холатда. Бронхопневмония касаллиги кўпинча ўпка шиши асоратини беради, плеврит, гидроторакс, ўпка абсцесслари, ўпка гангренаси, медиастенит, перикардит каби асоратлар бериши мумкин.

Крупоз пневмония касаллиги – бу ўткир инфекцион касаллик бўлиб асосан пневмококклар томонидан қўзғатилади. Ёшу қарида баравар учрайди. Клиник морфологик жиҳатдан ўпканинг бир бўлагини тўлиқ холда, айрим холда ўпканинг бир томонини тўлиқ холда касаллантиради. Пневмококклар нафас йўллари орқали ўпка тўқимасига тушиб ўткир ёки тез кечадиган ўта сезувчанлик реакциясини қўзғатади. Бу ўпканинг бир бўлагида барча қон томирлар баравар кенгайиб ўпкага қон қуйилади. Геморрагик экссудат пайдо бўлади. Касалликнинг бу бошланғич даври қон қуйилиш даври дейилади. Атига 1-2 кун давом этади. Иккинчи даври – қизил жигарланиш даври (гепатизация) бу даврда қон таркибидан фибриноген ўпка алвеолалари бўшлиғигачиқади. Фибрин оқсилга айланади. Фибринозли экссудат пайдо қилади. Қачонки бир қаватли цлиндрик эпителий билан қопланган шиллиқ пардада фибриноз экссудат пайдо бўлса у осон кўчувчи бўлади. Шунинг учун крупоз парда ёки крупоз фибринозли яллиғланиш дейилади. Айнан касалликнинг номи шундан олинган. Макроскопик – ўпканинг бир бўлаги ёки битта ўпка тўлиқ холда кескин катталашиб барча барча соҳаси ҳавосизланиб зичлашиб оғирлашади. Кесиб кўрилганда ўпка тўқимаси зич, тўқ қизил рангли жигар тўқимасини эслатади. Шунинг учун гепатизация дейилади. Иккинчи даври 3-4 кун давом этади. Учинчи даври – ўпканинг кулранг жигарланиш даври, бунда ўпка алвеолалари бўшлиғидаги фибриноз экссудат таркибига лейкоцитлар, моноцитлар, макрофаглар миграцияланиб ўта бошлайди ва улар биринчи навбатда эритроцитларни фагоцитозлаб парчалайди. Пигментларга айлантиради. Кейин эса фибрин толаларини лизосомал ферментлари ёрдамида лизислаб парчалайди. Демак микроскопик жиҳатдан алвеолалар бўшлиғидаги лимфоцит ва макрофаглар жуда кўп учрайди. Макроскопик жиҳатдан эса ўпканинг тўқимаси бироз оқариб кулрангга киради. Тўртинчи даври – экссудатнинг сўрилиш даври. Соғайиш даври – бу лизосомал ферментлар ёрдамида лизисланган фибрин толалари. Алвеолалари деворидан яъни, юзасидан ажралади. Балғам кўринишида ташқарига чиқади. Алвеолалараро деворда макрофаглар томонидан қуйилган қон яъни эритроцитлар фагоцитозланиб йўқ қилинади. Алвеолалар деворидаги алвеолоцитлар регенерацияланиб, қайтадан тикланади. Аксарият холларда соғайиш билан тугайди. Лекин айрим холларда оғир кўринишида ўпкада ва ўпкадан бошқа органларда асоратлар бериши мумкин.

Ўпка асоратлари:

  1. фибриноз экссудат – қайта сўрилмасдан ўпка тўқимасидан ажралмасдан унинг ўрнига бириктирувчи тўқима ўсиб чандиқланади ва ўпканинг алвеоляр тўқимаси ҳавосиз, зичлашган, гўштланган кўринишга киради ва буни ўпканинг корнификацияланиши дейилади.
  2. крупоз пневмонияда деярли барча холларда фибриноз яллиғланиш плевра бўшлиғига ҳам ўтади. Фибринозли плеврит ривожланади. Бунда бу касалликни плевропневмония ҳам деб аташади. Фибринозли плеврит эса кўпинча плевра бўшлиғининг чандиқланиши билан тугайди. Плевра бўшлиғи битиб кетади, облитерацияланади.
  3. ўпка абсцесслари.
  4. ўпка гангренаси.
Ўпкадан ташқари асоратлари:
  1. перитонит
  2. медиастенит
  3. пиелонефрит
  4. перикардит
  5. камдан кам холларда менингит
Сурфактант системаси - алвеолаларининг очилишини таъминлайди. Алвеолаларнинг очилмаслиги – ателектаз дейилади. Чақалоқларнинг пневмопатия касаллигига киради:
  1. Аспирацион пневмопатия

Бронхоэктазия касаллиги – бу бронх ва бронхиолаларнинг цилиндр шаклидаги халтасимон кенгайиши билан намоён бўладиган касаллик хисобланади. Кўпинча сурункали , бронхиолит касаллиги - бунда бронхлар деворида пайдо бўлган яллиғланиш инфилтрати ва склероз. Унинг эластиклигини бузади. Натижада нафас олиш жараёнида ёки бронх ва бронхиолалари ичида экссудатли пробкалар тиқилганда бронхлар девори турғун холда кенгаяди. Буни бронхитоген бронхоэктазия дейилади. Ўпка пневмония касвалликларида эса некрозланишлар, абсцесслар ўрнида ҳар хил катталикдаги халтасимон бўшлиқлар пайдо бўлиб, бронхлар билан туташади. Ҳаво билан тўлиб турғун холдаги бронхоэктазияларни пайдо қилади. Буни пневмониоген бронхиоэктазиялар дейилади.

azkurs.org

Тошкент тиббиёт академияси патологик анатомия кафедраси

ТОШКЕНТ ТИББИЁТ АКАДЕМИЯСИ

ПАТОЛОГИК АНАТОМИЯ КАФЕДРАСИ

«ТАСДИҚЛАЙМАН»

Ўқув ишлари бўйича проректор

проф.___________О.Р. Тешаев

«_____»______________2010 й.

Маъруза матни

Мавзу: НАФАС СИСТЕМАСИ КАСАЛЛИКЛАРИ

Институт Марказий Услубий Хайъати

томонидан кўриб чиқилди №_______

«_____»______________2010 й.

Тошкент – 2010

НАФАС СИСТЕМАСИ КАСАЛЛИКЛАРИ

Нафас касалликларига қуйидагилар киради: 1) Ўчоқли пневмония 2) Крупоз пневмония 3) Сурункали бронхит 4) Бронхоэктазиялар 5) Бронхоэктатик касаллик 6) Ўпка эмфиземаси 7) Пневмосклероз 8) Сурункали пневмония 9) Cor pulmonale 10) Ўпка раки
  1. Ўчоқли пневмония ёки бронхопневмония касаллиги – бу ўпканинг экзоген патологик омиллар таъсирида яллиғланиши ҳисобланади. Бунда экзоген патологик омиллар юқори нафас йўллари орқали тушиб дастлаб бронхлар ва бронхиолалар деворини яллиғлантиради. Кейин эса яллиғланиш бронхлар атрофидаги ўпка тўқимасига ўтади шунинг учун бронхопневмония дейилади. Агар инфекция ўпкага қон орқали кириб бориб яллиғлантирса “пневмонит” дейилади. Ўчоқли пневмониянинг сабаблари – микроорганизмлар, кўпинча стафилококк, стрептококк, клибсиелла, протей, айрим ҳолларда шартли патоген микроблар, замбуруғлар ҳамда ОРВИ вируслар ҳисобланади. Кимёвий моддалар ҳамда физикавий таъсиротлар ҳам пневмония қўзғатиши мумкин.
Патанатомияси: макроскопик жиҳатдан ўпканинг иккала томонида ҳам бронхлар ва бронхиолалар девори яллиғланиш ҳисобига қалинлашган, бўшлиғида катарал, йирингли баъзида геморрагик суюқлик, экссудат борлиги аниқланади. Бронхлар ва бронхиолалар атрофида ўпка тўқимаси зичланиб ҳавосизланиб қизғиш кулрангга кирган, уларнинг атрофида тўқ қизил рангли гиперемияланган ўчоқлари мавжуд. Ўпканинг чет қисмларида эса алвеоляр тўқима компенсатор эмфиземага учраган. Микроскопик кўринганда бронхлар ва бронхиолалар атрофидаги альвеолалар бўшлиғи серозли, йирингли ҳамда катарал дексваматив яъни микроскопик жиҳатдан оч бинафша рангли сероз суюқлик, кўкиш рангли шилимшиқ моддалар, сегмент ядроли нейтрофиллар, макрофаглар ҳамда десквамацияланган альвеолоцитлар билан тўлган. Ўпканинг чет қисмидаги альвеолалар эса кескин кенгайиб деворлари ёрилиб компенсатор эмфизема бўшлиқларига айланган.
  1. Крупоз пневмония – ёки лобар пневмония ҳам дейилади, яна бир номи плевра пневмония яъни бу касалликда бир вақтнинг ўзида ҳам плевра бўшлиғи ҳам ўпка касалланади. Крупоз пневмония бу асосан патоген пневмококклар томонидан қўзғатиладиган ўпканинг бир бўлагида инфекцион аллергик жараён ривожланиб барча альвеолалар бўшлиғи фибриноз экссудат билан тўладиган ҳамда ўпканинг шу томонида плеврада фибринозли плеврит ривожланадиган касаллик ҳисобланади. Демак пневмококклар ўпка тўқимасига тушганда ўта сезувчанлик реакциясини қўзғатиб ўпканинг бир бўлагида барча қон томирларнинг паралитик кенгайишига олиб келади, натижада ўпка тўқимаси яъни барча альвеолалар бўшлиғи қисқа вақт ичида қон билан тўлади. Ҳавосизланиб ўпка оғирлашади, ўлчамлари катталашиб тўқ қизил рангга киради, касалликнинг бу даври 2-3 кун давом этади ва бу I даври ўпкага қон қуйилиш даври дейилади. II даври – қизил жигарланиш даври (гепатизация), бу даврга келиб қон таркибидан фибриноген оқсили ҳам альвеолалар бўшлиғига чиқиб фибрин ипларига айланади. Барча альвеолалар бўшлиғи фибриноз экссудат билан тўлиб ўпка тўқимаси тўлиқ ҳолда ҳавосизланади, зичланади. Кесиб кўрилганда жигар тўқимасига ўхшайди. III даври кулранг жигарланиш даври – бунда қон таркибидан альвеолалар ичидаги фибриноз экссудат таркибига кўп миқдорда нейтрофил лейкоцитлар ҳамда макрофаглар чиқади. Уларнинг лизосомал ферментлари таъсирида фибрин толалари эрий бошлайди. Эритроцитлар эса парчаланиб пигментларга айланади. Натижада ўпка тўқимаси бироз оқариб кулрангга киради. IV даври – касалликнинг ҳал бўлиш даври, бунда лизосомал ферментлар таъсирида парчаланган, эриган фибрин иплари альвеолалар деворидан кўчиб тушади, балғам кўринишида ташқарига чиқади. Айнан шундай осон кўчувчи фибриноз экссудатни крупоз фибринозли экссудат ёки крупоз фибриноз яллиғланиш дейилади. Крупоз пневмониянинг оқибати кўпинча соғайиш билан тугайди. Лекин айрим ҳолларда ўпканинг ўзида ҳам бошқа органларда ҳам ҳар хил асоратлар ривожланиши мумкин. Ўпкада ривожланадиган асоратлари: 1) Ўпканинг йиринглаши, абцесслар пайдо бўлиши. 2) Ўпка тўқимасининг некрози. 3) Геморрагик инфаркт ёки ўпка гангренаси ривожланиши. 4) Фибриноз экссудат ўпка тўқимасидан ажралмасдан унинг ўрнига бириктирувчи тўқима ўсиши – бу “карнификация” дейилади. 5) Ателектазлар ривожланиши. 6) Дистелектаз. 7) Пневмониоген бронхоэктазиялар пайдо бўлиши. 8) Йирингнинг, абцесснинг ўпкадан плевра бўшлиғига ёрилиши оқибатида пиеторакс ёки эмпиема ривожланиши. Ўпкадан ташқари асоратлари: 1) Перикардит 2) Медиастенит 3) Перитонит 4) Айрим ҳолларда сепсис.
  2. Сурункали бронхит – бу трахеянинг ҳамда бронхларнинг экзоген омиллари таъсирида сурункали яллиғланишли касаллиги ҳисобланади. Унинг сабаблари: ўткир бронхитлар, ОРВИ инфекциялари, аутоинфекцияли шамоллашлар, кимёвий моддалар таъсири, ҳар хил чанглар ва энг асосийси чекиш. Тамакида 30 дан зиёд канцероген моддалар бор. Шулардан никотин биринчи ўринда туради.
Патанатомияси: Макроскопик ўпка кесиб кўрилганда бронх ва бронхиолалар деворининг кескин қалинлашганлиги, қаттиқлашганлиги, кесим юзасидан бўртиб чиққанлиги аниқланади. Микроскопик бронхлар шиллиқ қаватини қоплаган нормадаги бир қаватли цилиндрик эпителий кўп қаторли призматик эпителийга айланганлиги, айрим жойларда эса кўп қаватли ясси эпителийга метаплазияланганлиги аниқланади. Шиллиқ ости қаватида, мушак қатламлари орасида пролифератив инфильтрат ҳамда бириктирувчи тўқима чандиқ ўсганлиги топилади. Сурункали бронхит узоқ вақт давом этса кўп йўталишлар оқибатида ҳамда бронхлар ичига, бўшлиғига шилимшиқли, йирингли тиқинлар тиқилганда бронхлар девори эластиклиги пасайиши оқибатида улар цилиндр шаклида ҳамда халтасимон кенгайишларга учрайди ва буни бронхоэктазиялар (4) дейилади, яъни бронхитдан кейин кенгайганлиги учун бронхитоген бронхоэктазия дейилади. Бронхоэктазиялар бўшлиғида шилимшиқ модда ҳамда йиринг тўпланади. Сурункали абцессларга айланиши мумкин. Бунда организмда сурункали йирингли интоксикация бошланади. Қон таркибида нейтрофил лейкоцитлар кўпайиб нейтрофиллёз ривожланади. Нейтрофиллёз таъсирида жигарда гепатоцитлар томонидан SA оқсил 1000 баробар кўп ишлаб чиқилади. S ҳалқаси етишмасдан АА оқсилга айланади. Натижада ички органларда бириктирувчи тўқима ҳужайралари нормадаги SA оқсилдан тропоколлаген синтезлаш ўрнига, АА оқсилдан нормада учрамайдиган дағал оқсил, аномал оқсил, ёт оқсил синтезлай бошлайди ва бу оқсил бириктирувчи тўқима таркибидаги мукополисахаридлар билан қўшилиб ҳамда плазма оқсиллари билан қўшилиб мураккаб таркибли гликопротеидга айланади ва бу гликопротеидга йод билан таъсир кўрсатилса крахмалга ўхшаб кўк рангга бўялади. Шунинг учун буни амилоид дейилади. Бу жараён жигар, талоқ, буйракларда ривожлана бошлайди. Амилоидоз пайдо бўлиши касалларнинг қўл ва оёқлар бармоқлари учида ҳам кузатилади. Натижада қўл ва оёқ бармоқлари қалинлашиб барабан таёқчаларига ўхшаб қолади. Хулоса: ўпкадаги бронхоэктазиялар + паренхиматоз органлардаги амилоидоз + барабан таёқчаларига ўхшаш бармоқлар бронхоэктатик касаллик (5) деб қабул қилинган.

6. Ўпка эмфиземаси – бу ўпка альвеоляр тўқимасининг айнан альвеолаларининг кенгайиши ҳамда ҳаво билан тўлиши ҳисобланади. Бунга сабаб альвеолалараро тўқимасидаги яллиғланиш ҳамда склероз, пневмосклероз касаллиги, сурункали бронхит, бронхоэктазиялар, сурункали пневмония айрим ҳолларда эса ўткир пневмониялар ҳам сабаб бўлиши мумкин. Ўпка эмфиземаси касаллиги қуйидаги кўринишларда учрайди. 1. Диффуз обструктив эмфизема. 2. Ўчоқли обструктив эмфизема. 3. Компенсатор эмфизема. 4. Викар эмфизема. 5. Қариликда ривожланадиган эмфизема. 6. Касбга боғлиқ ҳолдаги эмфизема.

Макроскопик – ўпка катталашган, ҳаво билан тўлган, ташқи юзаси деформацияланган, тўқимаси қорайиб ола-була рангга (антракоз) кирган, айрим жойларида ҳаво билан тўлган пуфакчалар пайдо бўлган. Микроскопик – альвеолалар бўшлиғи кескин кенгайиб, деворлари юпқалашган, ёрилиб эмфизематоз бўшлиқларга айланган. Микроскопик жиҳатдан ўпканинг битта ацинусида фақат альвеолалар кенгайган бўлса буни ацинар эмфизема дейилади. Агар ацинознинг респиратор қисми кенгайган бўлса периацинар эмфизема дейилади. Агар альвеолалар девори ёрилиб ичида ҳаво пайдо бўлган бўлса интерстициал эмфизема дейилади. Агар ўпка ацинусининг барча қисми кенгайган бўлса панацинар эмфизема дейилади.

7. Пневмосклероз – бу ўпка тўқимасида бириктирувчи тўқима ўсиб чандиқлар ёки склероз ўчоқлари пайдо бўлиб давом этадиган касалликдир. Пневмосклероз агар сурункали бронхитдан кейин ривожланса перибронхиал пневмосклероз дейилади. Ўткир пневмониялардан кейин ривожланса пневмониоген пневмосклероз ёки карнификация дейилади. Агар пневмосклероз касаллиги оралиқ тўқима пневмониясидан кейин ривожланса интерстициал пневмосклероз ёки фиброзланган альвеолит касаллиги дейилади. Бу кўрсатилган барча сурунали касалликлари биргаликда сурункали пневмония (8) касаллиги дейилади ёки ўпканинг сурункали носпецифик яллиғланишли касалликлари дейилади. (ХНЗЛ).

9. Cor pulmonale – бу, ўпкада юқорида кўрсатилган касалликлар ривожланса ўпка тўқимасидаги пролифератив инфильтратлар ҳамда склероз ўчоқлари ўпканинг қон томирлари ҳажмини кескин қисқартиради, томирларни сиқиб торайтиради. Натижада юрак ўнг қоринчасидан ўпка артерияси орқали оқиб келаётган қон димланади, босими ошади ва бу босим юракнинг ўнг қоринчасига тушади. Баланд босимга қарши ўнг қоринча кучли қисқара бошлайди, девори гипертрофияланиб нормадаги 3 мм ўрнига 1 см гача қалинлашади. Ўнг қоринча ҳажми катталашади. Бу ҳолатни компенсатор гипертрофия ёки “миоген дилятация” дейилади. Кейинчалик эса ўнг қоринча миокардида дистрофик ўзгаришлар ривожланиб миокард яхши қисқара олмайди, тонуси йўқолади. Қоринча девори чўзилиб кенгаяди, бу ҳолатни декомпенсация ёки тоноген дилятация дейилади. Функционал жиҳатдан ўнг қоринча етишмаслиги билан тугайди, буни ўпка юраги cor pulmonale дейилади. Ички органларда веноз тўлақонлик, мускат жигари бўлади.

www.dereksiz.org

Тошкент тиббиёт академияси патологик анатомия кафедраси

ТОШКЕНТ ТИББИЁТ АКАДЕМИЯСИ

ПАТОЛОГИК АНАТОМИЯ КАФЕДРАСИ

«ТАСДИҚЛАЙМАН»

Ўқув ишлари бўйича проректор

проф.___________О.Р. Тешаев

«_____»______________2010 й.

Маъруза матни

Мавзу: НАФАС СИСТЕМАСИ КАСАЛЛИКЛАРИ

Институт Марказий Услубий Хайъати

томонидан кўриб чиқилди №_______

«_____»______________2010 й.

Тошкент – 2010

НАФАС СИСТЕМАСИ КАСАЛЛИКЛАРИ

Нафас касалликларига қуйидагилар киради: 1) Ўчоқли пневмония 2) Крупоз пневмония 3) Сурункали бронхит 4) Бронхоэктазиялар 5) Бронхоэктатик касаллик 6) Ўпка эмфиземаси 7) Пневмосклероз 8) Сурункали пневмония 9) Cor pulmonale 10) Ўпка раки
  1. Ўчоқли пневмония ёки бронхопневмония касаллиги – бу ўпканинг экзоген патологик омиллар таъсирида яллиғланиши ҳисобланади. Бунда экзоген патологик омиллар юқори нафас йўллари орқали тушиб дастлаб бронхлар ва бронхиолалар деворини яллиғлантиради. Кейин эса яллиғланиш бронхлар атрофидаги ўпка тўқимасига ўтади шунинг учун бронхопневмония дейилади. Агар инфекция ўпкага қон орқали кириб бориб яллиғлантирса “пневмонит” дейилади. Ўчоқли пневмониянинг сабаблари – микроорганизмлар, кўпинча стафилококк, стрептококк, клибсиелла, протей, айрим ҳолларда шартли патоген микроблар, замбуруғлар ҳамда ОРВИ вируслар ҳисобланади. Кимёвий моддалар ҳамда физикавий таъсиротлар ҳам пневмония қўзғатиши мумкин.
Патанатомияси: макроскопик жиҳатдан ўпканинг иккала томонида ҳам бронхлар ва бронхиолалар девори яллиғланиш ҳисобига қалинлашган, бўшлиғида катарал, йирингли баъзида геморрагик суюқлик, экссудат борлиги аниқланади. Бронхлар ва бронхиолалар атрофида ўпка тўқимаси зичланиб ҳавосизланиб қизғиш кулрангга кирган, уларнинг атрофида тўқ қизил рангли гиперемияланган ўчоқлари мавжуд. Ўпканинг чет қисмларида эса алвеоляр тўқима компенсатор эмфиземага учраган. Микроскопик кўринганда бронхлар ва бронхиолалар атрофидаги альвеолалар бўшлиғи серозли, йирингли ҳамда катарал дексваматив яъни микроскопик жиҳатдан оч бинафша рангли сероз суюқлик, кўкиш рангли шилимшиқ моддалар, сегмент ядроли нейтрофиллар, макрофаглар ҳамда десквамацияланган альвеолоцитлар билан тўлган. Ўпканинг чет қисмидаги альвеолалар эса кескин кенгайиб деворлари ёрилиб компенсатор эмфизема бўшлиқларига айланган.
  1. Крупоз пневмония – ёки лобар пневмония ҳам дейилади, яна бир номи плевра пневмония яъни бу касалликда бир вақтнинг ўзида ҳам плевра бўшлиғи ҳам ўпка касалланади. Крупоз пневмония бу асосан патоген пневмококклар томонидан қўзғатиладиган ўпканинг бир бўлагида инфекцион аллергик жараён ривожланиб барча альвеолалар бўшлиғи фибриноз экссудат билан тўладиган ҳамда ўпканинг шу томонида плеврада фибринозли плеврит ривожланадиган касаллик ҳисобланади. Демак пневмококклар ўпка тўқимасига тушганда ўта сезувчанлик реакциясини қўзғатиб ўпканинг бир бўлагида барча қон томирларнинг паралитик кенгайишига олиб келади, натижада ўпка тўқимаси яъни барча альвеолалар бўшлиғи қисқа вақт ичида қон билан тўлади. Ҳавосизланиб ўпка оғирлашади, ўлчамлари катталашиб тўқ қизил рангга киради, касалликнинг бу даври 2-3 кун давом этади ва бу I даври ўпкага қон қуйилиш даври дейилади. II даври – қизил жигарланиш даври (гепатизация), бу даврга келиб қон таркибидан фибриноген оқсили ҳам альвеолалар бўшлиғига чиқиб фибрин ипларига айланади. Барча альвеолалар бўшлиғи фибриноз экссудат билан тўлиб ўпка тўқимаси тўлиқ ҳолда ҳавосизланади, зичланади. Кесиб кўрилганда жигар тўқимасига ўхшайди. III даври кулранг жигарланиш даври – бунда қон таркибидан альвеолалар ичидаги фибриноз экссудат таркибига кўп миқдорда нейтрофил лейкоцитлар ҳамда макрофаглар чиқади. Уларнинг лизосомал ферментлари таъсирида фибрин толалари эрий бошлайди. Эритроцитлар эса парчаланиб пигментларга айланади. Натижада ўпка тўқимаси бироз оқариб кулрангга киради. IV даври – касалликнинг ҳал бўлиш даври, бунда лизосомал ферментлар таъсирида парчаланган, эриган фибрин иплари альвеолалар деворидан кўчиб тушади, балғам кўринишида ташқарига чиқади. Айнан шундай осон кўчувчи фибриноз экссудатни крупоз фибринозли экссудат ёки крупоз фибриноз яллиғланиш дейилади. Крупоз пневмониянинг оқибати кўпинча соғайиш билан тугайди. Лекин айрим ҳолларда ўпканинг ўзида ҳам бошқа органларда ҳам ҳар хил асоратлар ривожланиши мумкин. Ўпкада ривожланадиган асоратлари: 1) Ўпканинг йиринглаши, абцесслар пайдо бўлиши. 2) Ўпка тўқимасининг некрози. 3) Геморрагик инфаркт ёки ўпка гангренаси ривожланиши. 4) Фибриноз экссудат ўпка тўқимасидан ажралмасдан унинг ўрнига бириктирувчи тўқима ўсиши – бу “карнификация” дейилади. 5) Ателектазлар ривожланиши. 6) Дистелектаз. 7) Пневмониоген бронхоэктазиялар пайдо бўлиши. 8) Йирингнинг, абцесснинг ўпкадан плевра бўшлиғига ёрилиши оқибатида пиеторакс ёки эмпиема ривожланиши. Ўпкадан ташқари асоратлари: 1) Перикардит 2) Медиастенит 3) Перитонит 4) Айрим ҳолларда сепсис.
  2. Сурункали бронхит – бу трахеянинг ҳамда бронхларнинг экзоген омиллари таъсирида сурункали яллиғланишли касаллиги ҳисобланади. Унинг сабаблари: ўткир бронхитлар, ОРВИ инфекциялари, аутоинфекцияли шамоллашлар, кимёвий моддалар таъсири, ҳар хил чанглар ва энг асосийси чекиш. Тамакида 30 дан зиёд канцероген моддалар бор. Шулардан никотин биринчи ўринда туради.
Патанатомияси: Макроскопик ўпка кесиб кўрилганда бронх ва бронхиолалар деворининг кескин қалинлашганлиги, қаттиқлашганлиги, кесим юзасидан бўртиб чиққанлиги аниқланади. Микроскопик бронхлар шиллиқ қаватини қоплаган нормадаги бир қаватли цилиндрик эпителий кўп қаторли призматик эпителийга айланганлиги, айрим жойларда эса кўп қаватли ясси эпителийга метаплазияланганлиги аниқланади. Шиллиқ ости қаватида, мушак қатламлари орасида пролифератив инфильтрат ҳамда бириктирувчи тўқима чандиқ ўсганлиги топилади. Сурункали бронхит узоқ вақт давом этса кўп йўталишлар оқибатида ҳамда бронхлар ичига, бўшлиғига шилимшиқли, йирингли тиқинлар тиқилганда бронхлар девори эластиклиги пасайиши оқибатида улар цилиндр шаклида ҳамда халтасимон кенгайишларга учрайди ва буни бронхоэктазиялар (4) дейилади, яъни бронхитдан кейин кенгайганлиги учун бронхитоген бронхоэктазия дейилади. Бронхоэктазиялар бўшлиғида шилимшиқ модда ҳамда йиринг тўпланади. Сурункали абцессларга айланиши мумкин. Бунда организмда сурункали йирингли интоксикация бошланади. Қон таркибида нейтрофил лейкоцитлар кўпайиб нейтрофиллёз ривожланади. Нейтрофиллёз таъсирида жигарда гепатоцитлар томонидан SA оқсил 1000 баробар кўп ишлаб чиқилади. S ҳалқаси етишмасдан АА оқсилга айланади. Натижада ички органларда бириктирувчи тўқима ҳужайралари нормадаги SA оқсилдан тропоколлаген синтезлаш ўрнига, АА оқсилдан нормада учрамайдиган дағал оқсил, аномал оқсил, ёт оқсил синтезлай бошлайди ва бу оқсил бириктирувчи тўқима таркибидаги мукополисахаридлар билан қўшилиб ҳамда плазма оқсиллари билан қўшилиб мураккаб таркибли гликопротеидга айланади ва бу гликопротеидга йод билан таъсир кўрсатилса крахмалга ўхшаб кўк рангга бўялади. Шунинг учун буни амилоид дейилади. Бу жараён жигар, талоқ, буйракларда ривожлана бошлайди. Амилоидоз пайдо бўлиши касалларнинг қўл ва оёқлар бармоқлари учида ҳам кузатилади. Натижада қўл ва оёқ бармоқлари қалинлашиб барабан таёқчаларига ўхшаб қолади. Хулоса: ўпкадаги бронхоэктазиялар + паренхиматоз органлардаги амилоидоз + барабан таёқчаларига ўхшаш бармоқлар бронхоэктатик касаллик (5) деб қабул қилинган.

6. Ўпка эмфиземаси – бу ўпка альвеоляр тўқимасининг айнан альвеолаларининг кенгайиши ҳамда ҳаво билан тўлиши ҳисобланади. Бунга сабаб альвеолалараро тўқимасидаги яллиғланиш ҳамда склероз, пневмосклероз касаллиги, сурункали бронхит, бронхоэктазиялар, сурункали пневмония айрим ҳолларда эса ўткир пневмониялар ҳам сабаб бўлиши мумкин. Ўпка эмфиземаси касаллиги қуйидаги кўринишларда учрайди. 1. Диффуз обструктив эмфизема. 2. Ўчоқли обструктив эмфизема. 3. Компенсатор эмфизема. 4. Викар эмфизема. 5. Қариликда ривожланадиган эмфизема. 6. Касбга боғлиқ ҳолдаги эмфизема.

Макроскопик – ўпка катталашган, ҳаво билан тўлган, ташқи юзаси деформацияланган, тўқимаси қорайиб ола-була рангга (антракоз) кирган, айрим жойларида ҳаво билан тўлган пуфакчалар пайдо бўлган. Микроскопик – альвеолалар бўшлиғи кескин кенгайиб, деворлари юпқалашган, ёрилиб эмфизематоз бўшлиқларга айланган. Микроскопик жиҳатдан ўпканинг битта ацинусида фақат альвеолалар кенгайган бўлса буни ацинар эмфизема дейилади. Агар ацинознинг респиратор қисми кенгайган бўлса периацинар эмфизема дейилади. Агар альвеолалар девори ёрилиб ичида ҳаво пайдо бўлган бўлса интерстициал эмфизема дейилади. Агар ўпка ацинусининг барча қисми кенгайган бўлса панацинар эмфизема дейилади.

7. Пневмосклероз – бу ўпка тўқимасида бириктирувчи тўқима ўсиб чандиқлар ёки склероз ўчоқлари пайдо бўлиб давом этадиган касалликдир. Пневмосклероз агар сурункали бронхитдан кейин ривожланса перибронхиал пневмосклероз дейилади. Ўткир пневмониялардан кейин ривожланса пневмониоген пневмосклероз ёки карнификация дейилади. Агар пневмосклероз касаллиги оралиқ тўқима пневмониясидан кейин ривожланса интерстициал пневмосклероз ёки фиброзланган альвеолит касаллиги дейилади. Бу кўрсатилган барча сурунали касалликлари биргаликда сурункали пневмония (8) касаллиги дейилади ёки ўпканинг сурункали носпецифик яллиғланишли касалликлари дейилади. (ХНЗЛ).

9. Cor pulmonale – бу, ўпкада юқорида кўрсатилган касалликлар ривожланса ўпка тўқимасидаги пролифератив инфильтратлар ҳамда склероз ўчоқлари ўпканинг қон томирлари ҳажмини кескин қисқартиради, томирларни сиқиб торайтиради. Натижада юрак ўнг қоринчасидан ўпка артерияси орқали оқиб келаётган қон димланади, босими ошади ва бу босим юракнинг ўнг қоринчасига тушади. Баланд босимга қарши ўнг қоринча кучли қисқара бошлайди, девори гипертрофияланиб нормадаги 3 мм ўрнига 1 см гача қалинлашади. Ўнг қоринча ҳажми катталашади. Бу ҳолатни компенсатор гипертрофия ёки “миоген дилятация” дейилади. Кейинчалик эса ўнг қоринча миокардида дистрофик ўзгаришлар ривожланиб миокард яхши қисқара олмайди, тонуси йўқолади. Қоринча девори чўзилиб кенгаяди, бу ҳолатни декомпенсация ёки тоноген дилятация дейилади. Функционал жиҳатдан ўнг қоринча етишмаслиги билан тугайди, буни ўпка юраги cor pulmonale дейилади. Ички органларда веноз тўлақонлик, мускат жигари бўлади.

dereksiz.org


Смотрите также